فصل چهارم
اگر چه همهء قواى نفسانى را در معنى لذت و الم ، و خير و شر ، و كمال و آفت ، شركت است و اين معنيها همگى را شامل است ، و ليكن مراتب ايشان به حسب حقيقت در لذت و كمال و خير و نقايض اينها مختلف اوفتد ، و همه را يك مرتبه از لذت حاصل نتواند بود ، چه كمالات ذاتيهء ايشان مقصور بر يكى نيست ، تا هيچكدام از آن بيرون نيوفتد .
و آنچه كمالاتش فاضلتر و تمامتر و دايمتر بود ، نصيب و حظ أو در لذت افزونتر خواهد بود از آنچه كمالات أو نه اينچنين باشد . و آنچه حظ أو در حصول كمالات و رسيدن بدان وافيتر باشد ، لذات أو بر مفتضاى آن بيشتر خواهد بود . و همچنين آنچه ذات أو بر افعال كه از أو برانگيخته گردد قادرتر و تواناتر باشد و آنچه دريافتن امورى را كه قابليت ادراك آن أو را حاصل آمده بود تيزتر و شديدتر باشد ، لاجرم لذات كه أو را حاصل باشد بليغتر و وافرتر خواهد بود ، از آن جهت [ كه ] نسبت لذت به لذت چون نسبت كمال است به كمال ، و ادراك به ادراك . پس چندانكه كمال و ادراك افزونتر بود ، فراخور آن ، لذت بليغتر و وافيتر خواهد بود
فصل پنجم
بسا باشد كه قواى نفسانى را صفات حاصل آيد كه كمال أو در حصول آنها باشد ، و أو داند كه كمال أو در آن است كه آنچه أو را به قوت است بفعل آيد تا أو را لذت و كمالى كه از نيل آن منبعث شود مدرك گردد .
و ليكن تا آنكه أو را حاصل نيايد و در أو به فعل موجود نشود ، آن لذت مشعور به أو نگردد و تصور نكند كيفيت آن را و شوق به نيل آنها حاصل نشود و مر أو را براى تحصيل آن حركت نكند ، چون عنين . چه أو داند كه جماع را لذتى بود تام و كامل ، و اين أو را متحقق باشد ، و ليكن براى نيل آن حركت نكند ، و أو را شهوت به هم نرسد ، و بدان ميل نكند تا آنكه أو را قوتى كه بدان به قوهء جماع متوسل مىشود حاصل