چيز صادر مىشود : عقلي وجرم فلكى ونفس فلكى . وپس از كامل شدن عدد عقلها وفلكها ، عقل دهم به كمك حركت اجرام سماوي هيولاى عالم عناصر وصورتهاى آنها را ايجاد مىكند « 1 » .
لازم به ذكر است كه شيخ الرّئيس در كتاب « شفا » به سه جهت كثرت در ذات عقل اوّل استناد كرده است : تعقّل مبدأ اوّل ؛ تعقّل ذات خود ؛ وتعقّل ممكن الوجود بودن . در « إشارات » و « نجات » به چهار جهت كثرت در ذات عقل اوّل اشاره كرده است : امكان ذاتي ؛ وجوب بالغير ؛ تعقّل مبدأ ، وتعقّل ذات .
شاگرد أو بهمنيار در « التّحصيل » جهات كثرت را ماهيّت امكاني ، وجود فائض از مبدأ ، وتعقّل اوّل دانسته است . خواجة نصير الدّين طوسي در « شرح إشارات » به شش جهت كثرت : وجود ، ماهيّت ، امكان ، وجوب بالغير ، تعقّل ذات ، وتعقّل مبدأ دلالت نموده است . با اين كه در تعيين جهات كثرت در كلمات ايشان اختلاف وجود دارد ، ولى چون از هر عقلي سه چيز صادر مىشود : عقلي ونفسي وفلكى ، بالآخرة همگى جهات كثرت را به سه تا بر گردانده وقائل به « تثليث » شدهاند . صدور عقل را ناشى از تعقّل مبدأ اوّل دانسته ؛ صدور نفس فلكى را به تعقّل ذات يا به وجود فائض از مبدأ نسبت داده ، وجرم فلكى را صادر از امكان ذاتي معرفى كردهاند . چنانكه ملاحظه مىشود از اين سه جهت كثرت فقط يكى از آنها يعنى امكان ، ذاتي است . امّا باقي جهات كثرت ( تعقّل مبدأ ، يا تعقّل ذات ، يا وجوب بالغير يا وجود فائض از غير ، و . . . )
همگى لازمهء حدوث عقل از مبدأ اوّل بوده وكثرتى إضافي است كه با وحدت عقل منافاتى ندارند « 2 » .
هامش
( 1 ) - ر . ك : همين كتاب ؛ نمط ششم ؛ فصل 42 ؛ ص 506 .
( 2 ) - ر . ك : « شفاء » الهيّات ؛ مقاله نهم ، فصل چهارم ، صص 6 - 405 ؛ و « نجات » ؛ الهيّات ، ص 277 ؛ و « شرح إشارات » خواجة ؛ ج 3 ؛ صص 6 - 245 و « التّحصيل » بهمنيار ؛ ص 648 .