هم عاقل ذاتش است وهم معقول براي ذاتش مىباشد واين كثرتى را هم در ذات أو سبب نمىشود زيرا با اين كه عاقليّت ومعقوليّت متضايفند ولى نفس تضايف در همه جا خواهان تعدّد متضايفين نيست وتعدّد يا وحدت آنها با دليل بايد ثابت شود ، مانند آن كه با دليل ثابت شده است كه محرّك ومتحرّك نمىتوانند عين هم باشند . وواجب تعالى به دليل آن كه بسيط محض است ، عاقليّت أو بايد عين معقوليّت أو باشد « 1 » . وبنابر اين شيخ الرّئيس وديگران در علم ذات به ذات اتّحاد عاقل ومعقول را مىپذيرند .
علم واجب تعالى به ما سواي خود
امّا علم واجب تعالى به ما سواي خود هم بايد ناشى از خود ذات باشد ؛ زيرا اگر مستفاد از أشياء خارجي باشد ، چنين علمي يا جزء ذات است يا عارض بر ذات . اگر جزء باشد لازم مىآيد ذات واجب متقوّم به أشياء باشد . واگر عارض باشد لازم مىآيد واجب تعالى واجب من جميع الجهات نباشد . واين هر دو محال است . امّا ذات واجب چگونه علّت علم أو به أشياء است ؟ شيخ الرّئيس علم واجب تعالى به ما سواي خود را با اين دليل ثابت مىكند كه :
1 - واجب تعالى علّت ومبدأ هستى بخش همه موجودات است .
2 - واجب تعالى مجرّد است ، پس به ذات خود علم دارد .
3 - علم به علّت مستلزم علم به معلول است . از اين مقدّمات اين نتيجة به دست مىآيد كه : خداوند متعال به همهء موجودات عالم است .
پس عالميّت خداوند مبتنى بر فاعليّت ومبدئيّت اوست . امّا چون مبدئيّت أو نسبت به همهء موجودات يكسان ودر يك رتبه نيست ، عالميّت أو هم نسبت به همه موجودات در يك رتبه نخواهد بود .
يعنى أو چون براي موجودات تامّ بدون واسطه مبدأ است ، وبراي أمور جزئي به واسطهء آنها مبدأ است ، پس علم أو هم به موجودات به ترتيب صدور آنها خواهد بود . أو عقل اوّل را بىواسطه درك مىكند وساير موجودات را به همان ترتيبي كه از أو صادر شدهاند درك مىكند . شيخ الرّئيس مىگويد :
« واجب تعالى ذاتش را به ذاته درك مىكند ، امّا ما بعد ( يعنى معلول اوّل ) را از جهت اينكه علّت هستى بخش آن است درك مىكند . وساير چيزها را به سبب آن كه وجود آنها در سلسلهء ترتيب نزولى به طور طولى يا عرضى به أو واجب مىشود ، تعقّل مىكند » « 2 » .
هامش
( 1 ) - ر . ك : « شفا » ، الهيّات ، ص 8 - 357 .
( 2 ) - عبارت ابن سينا : « إشارة : واجب الوجود يجب أن يعقل ذاته بذاته على ما حقّق . ويعقل ما بعده من حيث هو علّة لما بعده ، منه وجوده . ويعقل سائر الأشياء من حيث وجوبها في سلسلة التّرتيب النّازل من عنده طولا وعرضا . » ( همين كتاب ؛ ص 535 ) .