از كثرت گريزان است وبا تمام وجود به وحدت ميل دارد ودر اين راه هر چه أو را يارى دهد وراه را براي وحدت هموار كند نفس بدان مىگرايد ؛ وفرق از أموري است كه وحدت را آشكار مىكند وهر اندازه مشابهت بيشتر باشد فرق لطيفتر است وهر چه فرق لطيفتر باشد جستجوى نفس براي يافتن آن شديدتر ودر طلب آن مشتاقتر است ، زيرا پيروزى آن باارزشتر ونيل به مطلوب براي آن شيرينتر خواهد بود . » « 56 »
أبو حيان مطالب ديگرى نيز از اين گونه مجالس بحث وگفتگو نقل كرده است ، از جمله مىگويد كه در مجلسي با فلاسفهء بغداد ، عامري گفت : « قوه شهوانى هر گاه افراط كند آن را « شره » گويند وهر گاه تفريط كند آن را « خمود » وهر گاه در حد وسط باشد آن را عفت گويند . » « 57 » ودو قوهء غضبى وعقلي را نيز در حالت افراط وتفريط واعتدال بيان كرد ؛ پيداست كه عامري نظريهء أرسطو را دربارهء فضيلت مىگفته است .
أبو حيان مىگويد كه از أبو الحسن عامري شنيدم كه مىگفت : « اسم وحدّ با يكديگر مطابقت دارند ، جز اينكه اسم دلالت مجمل دارد وحدّ دلالت مفصّل » . « 58 » اين نيز مبحثى است از مباحث « ارغنون » ( منطق أرسطو ) . چنان كه ملاحظه شد از دو نقل قول توحيدي اوّلى در موضوع اخلاق بود ودومى در موضوع منطق ونقل قول ديگرى هم از عامري دارد كه از مسائل ما بعد الطبيعة است . توحيدي مىگويد :
« همچنين [ عامري ] گفت : هر كه انّيّت أو را شناخت از تعطيل رست ، وهر كه وحدانيّت أو را شناخت از شرك رست ، وهر كه نعوت أو را شناخت از تشبيه رست . » « 59 » يحيى بن عدي رسالههايى در موضوع توحيد دارد وعامري نيز سخنى دربارهء واحد دارد كه توحيدي آن را نقل كرده است ، از اينجا مىتوان محتمل دانست كه فيلسوفى كه در بغداد با عامري دربارهء طبيعت ذات الهى سخن گفته ، يحيى بن عدي بوده است . نكتهء مهم اين است كه نصّ منقول در كتاب توحيدي بسيار شبيه است به آنچه در كتاب عامري ، الارشاد لتصحيح الاعتقاد ، آمده است . « 60 »
توحيدي دربارهء مجالس أبو الفتح بن عميد در بغداد مىگويد كه أو به بغداد آمد وبا شكوه تمام جشن بر پا كرد ومجالس گوناگونى ترتيب داد ، روزى با فقها وروزى با فلاسفه وروز ديگر
هامش
( 56 ) . همو ، مثالب الوزيرين ، ص 293 .
( 57 ) . أبو حيان توحيدي ، البصائر والذخائر ، ج 3 ، بخش دوم ، ص 545 .
( 58 ) . همو ، البصائر والذخائر ، ج 3 ، بخش دوم ، ص 546 .
( 59 ) . همو ، البصائر والذخائر ، ج 3 ، بخش دوم ، ص 546 .
( 60 ) . أبو الحسن عامري ، فروتر ، ص 405 . اعتقاد ما بر اين است كه كتاب الارشاد لتصحيح الاعتقاد قبل از سال 364 نوشته شده است .