بررسى بيشترى دارد .
نسفى داراى تأليفات متعدّدى است كه مشهورترين آنها كتاب المحصول است و « اوّلين كتابي است كه در اثبات عقايد إسماعيلي نوشته شده وعمدهء آن بيان فلسفهء اسماعيليه است در 490 صفحه . » « 236 » واز جمله سخنان نخشبى كه اسفراينى در التبصير نقل كرده ، اين است :
« همهء أجسام از امتزاج اين دو [ نور وظلمت ] پديد آمده است وگفتهاند : هر يك از اين دو أصل داراى طبائع چهارگانهء حرارت ، برودت ، رطوبت ويبوست است ، . . . وگفتهاند : خداوند متعال ، نفس را آفريده وخدا اوّل است ونفس دوم ، گاه نيز گفتهاند : عقل أول است ونفس دوّم وبر آن بودهاند كه اين دو از طريق تدبير كواكب هفتگانه وطبائع چهارگانه أمور جهان را تدبير مىكنند » « 237 » بروكلمان در شرح حال مختصرى كه براي نخشبى نوشته ، بدين نكته برخورد كرده است كه كرمانى بسيارى از سخنان نسفى را در كتابهاى خود از جمله الرياض وكون العالم والمصابيح « 238 » دربارهء علم فلك ورياضيات نقل كرده است واز جملهء آنچه كرمانى نقل كرده ، « سخن نويسندهء المحصول ( نسفى ) در باب توحيد است كه گويد : خداوند ابداع كننده شيء ولا شيء است ، چه واقعي باشد وچه وهمى ، چه فكرى باشد چه منطقي ؛ يعنى هر چه تحت يكى از اين عناصر قرار بگيرد يا قرار نگيرد به ابداع اوست » . « 239 »
أبو حاتم رازي ( كينتى ) در كتاب الاصلاح كه مفقود شده است ، روش فلسفي نسفى را در كتاب وى المحصول مورد انتقاد قرار داده وردّ كرده است . « 240 » بنا بر اين ، فرض يكى از پژوهندگان معاصر مبنى بر اينكه نخشبى در المحصول كوشيده است « بين أبو حاتم وهمكار يا شاگردش أبو يعقوب سجستانى هماهنگى برقرار سازد قابل قبول نيست . » « 241 » چون أبو يعقوب سجستانى در كتاب النصرة به ردّ حملات أبو حاتم رازي نسبت به آراء نسفى پرداخته است .
از تأليفات ديگر نخشبى كتاب أساس الدعوة وكشف الأسرار وتأويل الشريعة « 242 » وعنوان الدّين وأصول الشرع والدعوة المنتخبة « 243 » را مىتوان نام برد .
هامش
( 236 ) . أبو يعقوب سجستانى ، الينابيع ، ص 28 .
( 237 ) . اسفراينى ، التبصير في الدين ، ص 85 . نيز بغدادي ، الفرق بين الفرق ، ص 294 - 293 .
( 238 ) . بروكلمان ( كارل ) ، تاريخ الأدب العربي ، ج 3 ، ترجمهء عبد الحليم النجار ، دار المعارف ، قاهره ، 1962 ، ص 353 .
( 239 ) . أبو يعقوب سجستانى ، الينابيع ، ص 44 .
( 240 ) . شتيرن ، « أبو حاتم الرازي » ، دائرة المعارف الاسلامية ، ج 1 ، ص 444 .
( 241 ) . محمد السعيد جمال الدين ، دولة الإسماعيلية في إيران ، ص 75 .
( 242 ) . اسفراينى ، التبصير في الدين ، ص 84 .
( 243 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ص 240 ، شايد عنوان درست كتاب الدعوة المنجية باشد ونقطههاى كلمهء « المنجية » تصحيف شده است .