باطني شد . » « 231 » شايد از مهمترين وقايع آن زمان مناظرهء أبو حاتم كينتى رازي وفيلسوف أبو بكر محمد بن زكرياى رازي را بتوان ياد كرد ، وبراي آنكه به قدرت دعوت ووسعت دامنهء آن بهتر آگاه شويم ، « قول كرمانى را در كتاب أو به نام الأقوال الذهبية نقل مىكنيم كه گويد :
در مناظرهء أبو حاتم وأبو بكر ، مناقشاتى پيرامون مسائل نبوت ومناسك شرعي بين آن دو جريان يافت واين وقايع در محضر مرداويج ودر رى مقرّ حكومت اتفاق افتاد » . « 232 »
اما در خراسان ، حسين مرورودى كه خليفهء غياث بود دعوت خراسان را پس از خود به أبو عبد الله محمد بن أحمد نسفى ( نخشبى ) واگذار كرد . نظر به اينكه اين داعى فيلسوف هم از جهت تاريخ اسماعيليه وهم از حيث تأثيرى كه أفكار أو در تحوّلات فرهنگى آن زمان داشته حائز اهميت ويژهاى است ، دربارهء أو به بررسى عميقترى مىپردازيم .
« أبو عبد الله نخشبى را در عداد فلاسفهء خراسان دانستهاند . » « 233 » در حقيقت ، أو يكى از شخصيتهاى برجستهء تاريخ فلسفهء إسماعيلي است ، زيرا اوست كه اين مذهب را با فلسفهء نو افلاطونى درآميخت . اسماعيليهء إيران روش فلسفي أو را در دو قرن چهارم وپنجم هجرى همچنان دنبال كردند . زيرا فلسفهء أو أساس روش فلسفي خاصّى است كه أبو يعقوب سجستانى وناصر خسرو قباديانى در تأليفات خود بيان وتبليغ كردهاند . « 234 » أبو عبد الله نسفى « مرداويج أمير طبرستان ويوسف بن أبو ساج أمير آذربايجان را تحت تأثير انديشههاى خود قرار داد ومردم تحت حكومت ايشان را به مذهب إسماعيلي درآورد واز اين رو نام أو در شمار داعيان بزرگ إيران ، نظير أبو حاتم رازي داعى ديلم واحمد حميد الدين كرمانى حجة العراقين والمؤيد في الدين هبة الله شيرازي داعى الدعاة وأحمد بن إبراهيم نيشابورى . . . ونصير الدين طوسي درآمد . » « 235 » توجّه به اين نكته نيز حائز اهميت است كه أبو عبد الله نسفى تحت تأثير مكتوبات محمد بن حسين ، معروف به دندان ، بوده كه تأثر وى از فلسفهء نو افلاطونى از آثار أو مشهود است وبعيد نيست كه نسفى از شارحان انديشههاى فلسفي دندان باشد كه قطعيت اين نظريه نياز به
هامش
( 231 ) . نظام الملك ، سياست نامه ، ص 236 . [ / 235 ] .
( 232 ) . سجستانى ( أبو يعقوب إسحاق ) ، كتاب الينابيع ، به كوشش مصطفى غالب ، چ 1 ، المكتب التجاري للطباعة والتوزيع والنشر ، بيروت ، 1965 ، ص 32 .
( 233 ) . نظام الملك ، سياست نامه ، ص 238 [ / 237 ] .
( 234 ) .Stern , The Ismaili Missionaries , p . 79.
به نقل از محمد السعيد جمال الدين ، دولة الإسماعيلية في إيران ، ص 74 .
( 235 ) . سجستانى ( أبو يعقوب إسحاق ) ، اثبات النبوات ، به كوشش عارف تأمر ، چ 1 ، المطبعة الكاتوليكيه ، بيروت ، 1966 ، صفحهء ه از مقدمه .