در اينجا شايسته است كه نوابغ خاندان عامري را نيز بر فقيهان ومتكلمان سمرقند بيفزاييم ، از جمله أبو المعالي عامري را .
از دانشمندان بزرگ سمرقند يكى أبو حاتم محمد بن حبّان بستى تميمي است معروف به الحافظ الجليل . أو « نزد أبو بكر بن خزيمة نيشابورى فقه خوانده واز مورّخان وجغرافيدانان عرب است كه در خراسان وشام ومصر وعراق وحجاز وجزيره « 174 » ، سير وسفر داشته است » . « 175 » محمد بن حبّان از « عالمان طبّ ونجوم ودانشهاى ديگر » بود ودر سمرقند ونسا منصب قضا داشت و « در سال 354 ، در دههء هشتاد از عمر خويش ، درگذشت » . « 176 »
ابن حبّان در سمرقند خانقاهى ساخت وآن را « براي ياران خود به مدرسهاى مبدّل ساخت كه دومين مدرسه بود در جهان اسلام ؛ واز كتابهاى اوست روضة العقلاء في الأدب ، كه به چاپ رسيده ، والأنواع والتقاسيم ، كه مسند اوست در حديث وعلل أوهام أصحاب التواريخ در ده جزء وغرائب الاخبار ووصف العلوم وأنواعها در سى جزء » . « 177 »
يكى از شهرهاى معروف ما وراء النهر چاچ ( معرّب آن : شاش ) است كه مردم آن از أهل سنت ومتعصّب ودوستدار علماند . « 178 » واز همين سرزمين است شاعر نامدار ، أبو إبراهيم إسماعيل بن أحمد شاشى عامري ، وفقيه بزرگ أبو بكر قفّال كبير وپسرش . دربارهء أبو إبراهيم عامري ، در هنگام بحث از مآخذ عربى - اسلامى نوشتههاى أبو الحسن عامري ، بيشتر سخن خواهيم گفت .
شهر نسف يا نخشب « 179 » نيز يكى از شهرهاى بزرگ ما وراء النهر است كه در حركت علمي وفرهنگى خراسان داراى ارزش واهميت خاصي است ويكى از مراكز مهمّ جنبشهاى باطنيه است . از اين رو أهل آن به « آشوبگرى وتعصّب وخشونت وبدى وبد مذهبي در تواريخ وصف شدهاند » . « 180 » يكى از قصبات نخشب خشندز ( خشنديزه ) است كه خانوادهء زوجهء أبو الحسن عامري از أهل آن ولايت است . ايرانشهر نيز از شهرهاى مهم آن است ومانند نسف به بد مذهبي شهرت دارد ، ودر قرن چهارم به كثرت علما ممتاز بوده وشخصيتهاى علمي ومذهبي بسيارى بدان منسوباند . . . [ وتنها عيب آن ] انحرافات أهل آن سرزمين [ است كه ] دل را تيره
هامش
( 174 ) . ناجى معروف ، عروبة العلماء ، ج 1 ، ص 375 .
( 175 ) . همان ، ص 376 .
( 176 ) . همان ، ص 376 .
( 177 ) . همان ، ص 377 - 376 .
( 178 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 279 .
( 179 ) . سيوطى ( جلال الدين عبد الرحمن ) ، لبّ اللّباب في تحرير الأنساب ، مكتبة المثنى ، بغداد ، بىتا ، ص 262 .
( 180 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 283 .