بىترديد نمىتوان از أبو عبد الله محمد بن أحمد جيهانى كبير « 158 » در اينجا ذكرى به ميان نياورد ، مردى كه ياقوت حموى دربارهء أو گويد : « براي هر كس كه بدو اميدى داشت ونزد أو مىرفت نيك منظر بود وبرآورندهء حاجت » . « 159 » أو وزير أمير نصر بن أحمد سامانى بود وأمور وزارت را به نحو أحسن اداره مىكرد ودر هر كارى بينا وبيدار ودر هر علمي وفنى داراى تأليفات . « 160 » وابن نديم از جمله كتابهاى وى « المسالك والممالك وكتاب العهود للخلفاء والامراء وكتاب الزيادات في كتاب الناشئ في المقالات وكتاب رسائل » « 161 » را ذكر كرده است .
جيهانى در سياست وجغرافيا نيز علاوة « بر فلسفه ونجوم وهيئت كتاب نوشته است . . . واز هر تازه واردى دربارهء سرزمينها ومحصولات ودرآمد وراههاى آن سؤال مىكرد تا در كار مملكت دارى به كار گيرد ، وعلم نجوم وگردش فلك را سر وسامان بخشيد . آيا نمىبينى چگونه جهان را به هفت إقليم تقسيم كرد وبراي هر إقليم ستارهاى را تعيين نمود ؟ » « 162 » اينها كه گفتيم دربارهء كتاب المسالك والممالك وچگونگى تأليف آن بود . امّا دربارهء فلسفهء جيهانى ، تنها به دو نكته دست يافتيم يكى وصفى است كه أبو زيد بلخى از وى به دست داده است كه گويد :
جيهانى ثنوى بود ، « 163 » ديگر قول ابن نديم است كه جيهانى را در زمرهء نويسندگان وفلاسفهء ما نوى به شمار آورده است وگويد : مانويان در « أيام خلافت المقتدر به خراسان رفتند تا جان به در برند . در سمرقند حدود پانصد تن از ايشان جمع شدند وشهرت يافتند . از رؤساى ايشان گروهى از متكلّمان معروفاند كه اظهار اسلام مىكنند ودر باطن زنديقاند . أبو عيسى ورّاق وأبو العباس ناشى ، وجيهانى محمد بن أحمد از جملهء ايشاناند » . « 164 » وپس از اين دربارهء فعاليت جيهانى در نشر عقايد اسماعيليه وتبليغ آن در دولت سامانى در عهد أمير نصر بن أحمد ، سخن خواهيم گفت .
هامش
( 158 ) . ثعالبى نام أو را در الاعجاز والايجاز ، چنين آورده تا از پسرش أبو عبد الله احمد تميز داده شود ، از سخنان معروف أو در اخلاق اين است : « جمال مرد در زبان اوست وجمال زن در عقل أو » . ثعالبى ، الاعجاز والايجاز ، نشر إسكندر آصاف ، چاپ 1 ، المطبعة العمومية ، مصر ، 1897 ، ص 107 .
( 159 ) . ياقوت حموى ( شهاب الدين أبو عبد الله ، ياقوت بن عبد الله رومى بغدادي ) ، معجم الأدباء ، به كوشش د . س .
مارگوليوث ، ج 6 ، چ 2 ، مطبعة هنديه بالموسكى ، قاهره ، 1930 ، ص 293 .
( 160 ) . گرديزى ، زين الاخبار ، ص 28 . از قول نرشخى چنين برمىآيد كه جيهانى در 301 به وزارت نصر رسيده است ( تاريخ بخارا ، ص 127 ) .
( 161 ) . ابن نديم ( أبو الفرج ، محمد ابن أبي يعقوب إسحاق ) ، الفهرست ، به كوشش رضا تجدّد ، چاپ دانشگاه تهران ، كتابفروشى اسدى وجعفري تبريزى ، تهران ، 1351 ، ص 153 .
( 162 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 4 - 3 .
( 163 ) . ابن نديم ، الفهرست ، ص 153 .
( 164 ) . همان ، ص 401 - 400 .