مىكند وسينه را به درد مىآورد . « 181 » در آن شهر غلبه با شيعه وكراميّه است . « 182 »
نسا در دست خوارزميان است كه به قرآن چيزها افزوده واذان را تغيير دادهاند ومخالف اسلام حركت مىكنند . « 183 » خوارزم مركز برخوردها ونزاعهاى مذهبي بود ، بويژه بين شيعه وكراميه . « 184 »
در اقصاى قلمرو سامانى شهرهاى ملتان ومكران قرار دارد كه ساكنان ملتان عرب « 185 » وشيعهء « 186 » « فاطمى هستند كه حلّ وعقد أمور جز به فرمان خليفهء فاطمى نمىكنند وهداياى خود را به مصر مىفرستند . » « 187 » سلطان ملتان خطبه به نام خليفهء مغرب مىخواند ووالى ولايات را به امر أو تعيين مىنمايد « 188 » ودر مكران نيز وضع بر همين منوال است . « 189 »
در بخش غربى خراسان شهرهاى بزرگى مانند مرو وهرات وبلخ ونيشابور قرار دارد .
أكثر افراد خاندان عامري از ساكنان مرو بودهاند ودر آن شهر محلّهاى مخصوص داشتهاند كه آن را سكة العامري ناميدهاند « 190 » ساكنان هرات ، « أهل أدب وبلاغت وذوق ودرايتاند . . . جز آنكه مردم آن ديار نيز آشوبگر وأهل تعصّباند . . . وفتنهء ايشان هميشگى است » . « 191 » از ساكنان معروف هرات ، يكى بديع الزمان همداني است واز اين شهر فقهاى بزرگى نيز برخاستهاند .
ج ) بلخ . بلخ « بهشت خراسان است ، شهر دانش وخزانهء فقه وكان مروّت است ، اما در آن نيز فتنه بسيار است وفحشا ومنكر فراوان » . « 192 » اين شهر قبل از فتح اسلامى مركز فرهنگى خراسان بوده است . با آنكه در دورهء سامانيان دو شهر نيشابور وبخارا با آن رقابت وبرابرى داشتند باز همچنان شهر أدب وعلم وفلسفه بود وكافى است بدانيم كه هرات شهر متكلم معروف معتزلي أبو القاسم كعبى وفيلسوف أبو زيد بلخى است .
د ) نيشابور . نيشابور بزرگترين شهر خراسان است ، در اين شهر زبان علم وأدب عربى وزبان محاوره فارسي است ودر اين امر همانند بخار است . مقدسي رواج زبان فارسي را در اين دو
هامش
( 181 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 315 - 314 .
( 182 ) . همان ، ص 316 .
( 183 ) . همان ، ص 320 .
( 184 ) . همان ، ص 336 .
( 185 ) . همان ، ص 480 .
( 186 ) . همان ، ص 481 .
( 187 ) . همان ، ص 485 .
( 188 ) . همان ، ص 485 .
( 189 ) . همان ، ص 485 .
( 190 ) . ناجى معروف ، عروبة العلماء ، ص 462 .
( 191 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 307 .
( 192 ) . همان ، ص 302 ( هامش ) .