در فنّ تاريخنويسى از أبو بكر محمد بن جعفر نرشخى ( متوفى 348 ه ) صاحب تاريخ بخارا بايد ياد كرد كه كتاب أو ( تاريخ بخارا ) مهمترين مأخذ موثق در شناخت تاريخ آل سامان است . شخصيت مهم ديگر در تاريخنويسى ، در همين دوران ، أبو على محمد بن بلعمى است .
بلعمى وزير منصور بن نوح بود ودر جنبش علمي وأدبي بخارا نقش بزرگى داشت . أو مختصر تاريخ الأمم والملوك محمد بن جرير طبري را به زبان فارسي ترجمه كرد ( حوالي سال 353 ) : « 165 » ب ) سمرقند . در شهر سمرقند ، نخستين پايتخت سامانيان عدهء بسيارى شاعر وأديب وفقيه ومحدّث وفيلسوف ظهور يافتند كه بحث دربارهء همهء آنها امكان پذير نيست . شهر سمرقند مركز سرزمين « سغد » « 166 » است و « مردم آن سنّىاند . . . [ ودر آنجا ] تعليم وتعلّم بسيارى از علوم » متداول است . « 167 » وچون فلسفه وشاخههاى گوناگون علوم عقلي در بخارا رواج داشت ، نهضت كلامي ماتريدى در سمرقند ظهور يافت ومؤسس آن امام حنفي أبو منصور ماتريدى بود كه أو را « امام الهدى » مىگفتند . « 168 » از برجستهترين تأليفات أو ، كه مذاهب آن عصر را معرفى مىكند - بويژه در خراسان - كتاب التوحيد وكتاب المقالات وكتاب ردّ أهل الأدلة للكعبى وكتاب بيان أوهام المعتزلة وكتاب تأويلات القرآن « 169 » وكتاب مآخذ الشرائع في الفقه وكتاب الجدل في أصول الفقه وكتاب الرّد على القرامطه « 170 » را مىتوان نام برد .
ماتريدى « در سال 333 ه وفات يافت وقبر أو در سمرقند » است « 171 » ونظر يكى از محققان معاصر درست است كه گويد : « أصول مذهب كلامي ماتريدى شبيه به أصول مذهب اشعرى است ، چنان كه آن نيز با مذهب معتزله مخالف است ، امّا به هر حال ميان مذهب اشعرى وماتريدى نزاعي داير است » . « 172 » پس از اين خواهيم ديد كه أبو الحسن عامري ، بر پايهء عقايد ماتريدى ، كتاب انقاذ البشر من الجبر والقدر ورسالهء القول في الابصار والمبصر را نوشته ودر آن با قدرت به معارضه با مذهب اشعرى پرداخته وانتقادات سختى بر آن وارد ساخته است .
يكى ديگر از مبرّزين آن عصر در علم كلام ، محمد بن يمان أبو بكر سمرقندى است كه « از پيروان أبو منصور ماتريدى وصاحب كتاب معالم الدين . . . [ و ] الرّد على الكراميّه » « 173 » است
و
هامش
( 165 ) . بروكلمان ( كارل ) ، تاريخ الشعوب الاسلامية ، ترجمهء عربى از نبيه امين فارس ومنير البعلبكي ، چاپ 5 ، دار العلم للملايين ، بيروت ، 1968 ، ص 116 .
( 166 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 278 .
( 167 ) . مقدسي ، أحسن التقاسيم ، ص 278 .
( 168 ) . محيي الدين قرشي ، الجواهر المضيّة ، ج 2 ، ص 131 - 130 .
( 169 ) . محيي الدين قرشي ، الجواهر المضيّة ، ج 2 ، ص 131 - 130 .
( 170 ) . عبد الحي لكنوى ، الفوائد البهية ، ص 157 .
( 171 ) . محيي الدين قرشي ، الجواهر المضيّة ، ج 2 ، ص 131 .
( 172 ) . ذبيح الله صفا ، تاريخ أدبيات إيران ، ج 1 ، چ 4 ، كتابفروشى ابن سينا ، تهران ، 1342 ، ص 279 .
( 173 ) . محيي الدين قرشي ، الجواهر المضيّة ، ج 2 ، ص 144 .