ابن أبي اصيبعه گويد كه أبو على سينا « با أبو على نيشابورى مناظراتى در باب نفس داشته است » ، « 77 » بنا بر اين احتمال مىرود كه كتاب مورد نظر ابن أبي اصيبعه ، يعنى پاسخهاى ابن سينا به پرسشهاى عامري ، همان كتابي باشد كه ابن سينا در پاسخ به أبو على نيشابورى نوشته است . همچنين ممكن است در عنوان نسخهء خطى اصلى تحريفى واقع شده ، بعدا عين آن تحريف به طبقات الأطباء نيز راه يافته باشد . وبنا بر اين فرض ، عنوان اصلى بايد چنين باشد : أجوبة لسؤالات سأل عنها أبو الحسن العامري « 78 » . اما اين سؤالات شايد در الأمد على الأبد يا در ديگر مؤلفات عامري آمده باشد .
به هر حال ابن سينا عامري را مىشناخته ودر النجاة خود در معرض نقد وذمّ أو برآمده ووى را به عدم درك فلسفهء نو افلاطونى ونظير خاصّ آن فلسفه در مورد نفس متّهم داشته ، چنان كه گويد : « ممكن است متشوقات گوناگون جسم باشند نه عقول مفارق ، تا آنجا كه مثلا جسم پستتر همانند جسمي باشد كه از آن شريفتر وقديمتر است ، چنان كه أبو الحسن عامري - از فلاسفهء جديد عالم اسلام - كودن در فهم مسائل آشفتهء فلسفه ، گمان برده است ، زيرا غرض پيشينيان را در نيافته است . » « 79 » اما تأثير آراء عامري در ابن سينا بويژه در همين مسألهء نفس واستدلال در طبيعت روحاني وخلود آن به وضوح معلوم است . عامري در الفصول في المعالم الإلهية گويد : « كار عقل توليد علم وحكمت است از معلومات أولية وپذيرش آن به طور دائم ، ونقص كالبد هيچگونه نقصانى در فعل عقل ايجاد نمىكند ، به اين دليل كه كالبد انسان پس از سن چهل سالگى روى به نقصان مىگذارد ؛ در حالي كه عقل در شصت سالگى تازه به كمال نزديك مىشود . همچنين ، انسان گاه علوم ودانستهها را فراموش مىكند در حالي كه در تن أو هيچ كم وكاستى ايجاد نشده وبر صحّت خود باقي است وگاه نيز چيزهاى فراموش شده را در حال بيمارى وضعف به ياد مىآورد ودر حافظه نگه مىدارد . پس چون عقل انساني چنين است ضرورة بايد نفس به وساطت عقل باقي هميشگى باشد . » « 80 »
ابن سينا در مقابل متن مذكور چنين گويد : « بدن پس از آنكه رشد ونموش به پايان رسيد روى به ضعف مىگذارد وهمهء اجزاى آن بتدريج ، نيروهايش كاستى مىگيرد واين پيش از
هامش
( 77 ) . ابن أبي اصيبعه ، طبقات الأطباء ، ص 458 .
( 78 ) . فرق بين دو عنوان ضمير مفعولى است كه در أولى به « مسأله » پيوسته ومرجع آن ابن سيناست ودر دوّمى « سأل » مطلق است وابن سينا مىتوانسته است پس از مرگ عامري به آنها جواب داده باشد . - م .
( 79 ) . أبو على ابن سينا ( حسين بن عبد الله ) ، النجاة ، به كوشش محمد تقي دانشپژوه ، انتشارات دانشگاه تهران ، 1364 ه ق ، ص 645 .
( 80 ) . أبو الحسن عامري ، الفصول في المعالم الإلهية ، ص 19 - 18 .