يحيى بن عدي دربارهء « ممكن » نوشته است بوضوح پيداست . « 72 » وبر أساس آنچه گذشت گمان نمىرود كه بين مطالب موجود در نوشتههاى فلسفي أبو الحسن عامري دربارهء ممكن وواجب وممتنع ومطالب موجود در رسالهء يحيى بن عدي در اين موضوع ارتباطي باشد ؛ زيرا عامري اين مسائل را در انقاذ البشر من الجبر والقدر نوشته است واين كتابي است كه تاريخ تأليف آن از 358 ه تجاوز نمىكند ؛ وبه دليل آنكه توحيدي اين كتاب را در رى به خط عامري مشاهده كرد واين قبل از ديدار با يحيى بن عدي بود .
5 . أبو على مسكويه .
أبو على مسكويه از جمله فلاسفهء معروفي است كه شهرت أو ما را از بيان شرح احوالش بىنياز مىكند ، تنها آنچه در اينجا ذكر آن ضرورت دارد اين است كه أبو حيان توحيدي به ارتباط نزديك أو با أبو الحسن عامري در رى سخن گفته است . از جمله گويد :
« عامري جمعا پنج سال در رى أقامت داشت وبه تدريس وتصنيف واملا وروايت مشغول بود وأبو على مسكويه از أو كلمهاى نياموخت ومسألهاى اخذ نكرد ، گويى ميان أو وعامري سدّى استوار مانع بود ، واز اين كوتاهى خود همهء عمر تلخ كأم ماند » . « 73 » همچنين مىگويد كه أبو على مسكويه درس ايساغوجى را از كتاب أبو القاسم كاتب شاگرد أبو الحسن عامري آموخت . « 74 » ودر مبحث مربوط به أحوال عامري متذكر شديم كه مسكويه نزد عامري درس نخوانده ، ليكن از كتابهاى عامري استفاده فراوان برده است . بنا بر اين برحسب قول توحيدي أو را نمىتوان شاگرد عامري به معنى دقيق كلمه دانست ، هر چند از آثار أو وشاگردش بهرهمند بوده است .
6 . أبو علي بن سينا .
ابن أبي اصيبعه آورده است كه ابن سينا كتابي دارد با عنوان « أجوبة لسؤالات سأله عنها أبو الحسن العامري وآن شامل چهارده مسأله است » . « 75 » اين مطلب روى جلد نسخهء خطى انقاذ البشر من الجبر والقدر - كه دربارهء آن سخن خواهيم گفت - به همين عبارت آمده است . « 76 » اما مضمون اين عنوان به هيچ وجه درست نيست ، زيرا أبو الحسن عامري در 381 ه در گذشته وابن سينا در 370 ه متولد شده است وابن سينا در زمان حيات عامري در سنّى نبوده است كه بتواند به پاسخ سؤالات عامري بپردازد . از اين رو بايد خبطى در كار باشد .
هامش
( 72 ) . رجوع شود به رسالهء بيستم ( كتاب في اثبات طبيعة الممكن ونقض حجج المخالفين لذلك والتنبيه على فسادها ) ، به تصحيح سحبان خليفات ، مقالات يحيى بن عدي الفلسفية ، ص 374 - 337 .
( 73 ) . توحيدي ، الامتاع والمؤانسة ، ج 1 ، ص 36 .
( 74 ) . همان ، ج 1 ، ص 35 .
( 75 ) . ابن أبي اصيبعه ، طبقات الأطباء ، ص 457 .
( 76 ) . رجوع شود به : پيشتر ، ص 221 ، 245 .