از اين سخن توحيدي معلوم مىشود كه ، أولا صاحب بن عباد كتابهاى عامري را مىشناخته ومطالعه مىكرده است . ثانيا ، عامري را « حرّانى » مىخوانده است وبر ماست كه حقيقت اين اتهام وكناية را بازشناسيم ومتذكر شويم كه عامري بويژه در الفصول في المعالم الإلهية بر أساس انديشهء نو افلاطونى از تأثير اجرام سماوي وأفلاك در حوادث عالم سفلى سخن گفته ودر كتابهاى ديگر أو از جمله التقرير لأوجه التقدير « 86 » والأبحاث عن الاحداث والفصول البرهانية في المباحث النفسانية والارشاد لتصحيح الاعتقاد « 87 » نيز از اين انديشه طرفدارى كرده است .
صابئين حرّان داراى عقيدهاى بودند كه از سرچشمهء نو افلاطونى سيراب مىشد ، زيرا ايشان صانع را براي جهان اثبات مىكردند ودر كنار آن أموري روحاني را نيز واسطه قرار مىدادند ومىگفتند كه : « روحانيات أسباب متوسط در آفرينش وايجاد وگردش أمور از حالي به حالي هستند ونيروى خود را از درگاه قدس الهى كسب مىكنند وفيض حق را بر مخلوقات افاضه مىنمايند ومخلوقات را از مرحلهء آغازين آفرينش به كمال مىرسانند . » « 88 »
پس از اين توضيح خواهيم دانست كه وصف صاحب در مورد عامري به « حرّانى » اشارهاى است روشن به مذهب نو افلاطونى أو واعتقادش به احكام نجوم وهر دو مسأله از نظر صاحب كه معروف به تشيّع واعتزال بوده ، ناپسند مىنمايد ودر ضمن اين مطلب مىتوان زمان تأليف كتاب الفصول عامري وبعضي از نوشتههاى نجومى أو را نيز دانست .
از آنچه گذشت ، دانسته شد كه صاحب بن عباد گر چه پنهان يا آشكارا تأليفات عامري را مىخوانده است ، اين مطلب شاگردى أو نزد عامري را اثبات نمىكند ، بلكه اين طرز استفاده از كتابهاى أو ، نشان دهندهء اين است كه صاحب نمىخواسته است از گرايندگان به أو وكتابها وانديشههايش معرفى گردد وملقب ساختن عامري به حرّانى نيز دليل بر آن است كه به أو به ديدهء احترام وتعظيم كه لازمهء رابطهء أستاذ وشاگردى است نمىنگريسته است .
8 . جايگاه عامري در تاريخ فلسفهء اسلامى .
أبو الحسن عامري در روزگارى سرشار از انديشمندان بزرگ مكاتب مختلف كلامي وفلسفي أمثال أبو زيد بلخى ، أبو جعفر خازن ، أبو عبد الله خوارزمي ، أبو سعيد سيرافى ، قاضى عبد الجبار معتزلي ، أبو نضر نفيس ، يحيى بن عدي ، عيسى بن علي ، أبو سليمان منطقي سجستانى ، أبو على مسكويه ، ابن زرعه ، ابن خمّار
و
هامش
( 86 ) . عامري ، التقرير لأوجه التقدير ، فروتر ، ص 261 ، 73 - 271 .
( 87 ) . رجوع شود به متون باقي مانده از اين تأليفات ، فروتر ، ص 402 - 401 ، 406 - 404 ، 85 - 284 ، 79 - 277 ، 287 ، 292 .
( 88 ) . كارا دوو ، « الصابئة » ، دائرة المعارف الاسلامية ، ج 14 ، ص 89 .