أبو الحسن عامري نزد أبو زيد بلخى مشغول به تحصيل بوده وأبو زيد در همين سال وفات يافته است . از اين رو بعيد مىدانيم كه اين أبو حاتم داعى إسماعيلي همان أبو حاتم رازي شاگرد عامري باشد .
4 . أبو الحسن بديهي .
أبو الحسن علي بن محمد بديهي در « شهر زور « 54 » » كه منطقهاى بين اربل وهمدان بوده در آغاز قرن چهارم هجرى تولد يافته است ولقب بديهي از آن رو به وى داده شده كه حاضر الذهن وبديههگو بوده است . بديهي لغت وأدب وفلسفه را در بغداد آموخت واز شاگردان أبو زكريا يحيى بن عدي بود . صاحب بن عباد در كتاب خود به نام الروزنامجة گويد كه همراه با مؤيد الدولة در سال 348 ه به بغداد رفته - يعنى صاحب - ودر آنجا با رجال علم أمثال أبو سليمان منطقي وابن الخمار وأبو سعيد سيرافى وجز آنها ديدار كرده است ودر بازگشت أبو الحسن بديهي را به همراه خود به أصفهان برده است . « 55 » از اين مطلب چنين استنباط مىشود كه بديهي در بغداد مىزيسته أديب وعالم در لغت وعروض بوده است وشايد اين نكته را نيز بتوان دريافت كه أو در آن تاريخ در حدود چهل سالگى بوده است واگر اين حدس درست باشد تولد أو بايد در حدود 310 ه باشد .
أبو حيان در هنگام سخن از صاحب بن عباد گويد : « بااستعدادترين شخصي كه نزد صاحب آمد ، أبو الحسن بديهي بود كه در عروض مهارت داشت وصاحب ، علم قوافى را از أو آموخت » . « 56 » وبدين سخن به يقين خواهيم دانست كه بديهي أديب وشاعر وعروضى بوده است . مراغى نيز در مورد تبحّر وى در عروض گفته است كه چنان در اين فن توغّل يافت كه شعرش را به تباهى كشيد . « 57 »
كتابهاى أدبي بخشي از اشعار أبو الحسن بديهي را همراه با برخى آراء انتقادى كه دربارهء أو وشعرش اظهار داشتهاند براي ما حفظ كردهاند . اختلاف آراء در مورد بديهي وشعرش - با توجّه به نمونههايى كه ارائه خواهد شد - دلالت بر اين دارد كه انديشهء فلسفي بر ذوق أو غلبه داشته ، به همين جهت موافق طبع بسيارى از ناقدان واقع نشده است . برخى از اظهار نظرها نيز كه جنبهء منفى دارد ناشى از بغض شخصي است وچيزى از نقد أدبي بهمراه ندارد . ثعالبى گويد :
« بديهي شاعرى پر سخن وپر آوازه بود . . . وشنيدم كه أبو بكر خوارزمي - كه در پيش أو از بديهي ياد شد - مىگفت : أو از بداهت ، به عكس آنكه بدان معروفيت يافته ، چيزى جز دعوى
و
هامش
( 54 ) . همو ، البصائر والذخائر ، به كوشش إبراهيم الكيلاني ، مجلد 2 ، مكتبة اطلس ، مطبعة الانشاء ، دمشق ، ج 1 ، ص 171 .
( 55 ) . ياقوت حموى ، معجم الأدباء ، ج 2 ، 1924 ، ص 325 .
( 56 ) . توحيدي ، مثالب الوزيرين ، ص 84 - 83 .
( 57 ) . همان ، ص 115 .