لفظ بىمعنى ندارد . » « 58 » پيداست كه اين شيوهء داورى به سخريه بيشتر شباهت دارد تا به نقد شعر ، ومتوجّه شخص بديهي است نه شعر أو . اما صاحب بن عباد نيز كه از شاگردان اوست چيزى نزديك به همين مضمون دربارهء أو گفته است ، چنان كه در بيتي گويد :
تقول البيت في خمسين عاما * فلم لقّبت نفسك بالبديهى ؟ !
( تو كه در پنجاه سال يك بيت شعر مىگويى چرا لقب بديهي را براي خود برگزيدهاى ؟ ) وبدنبال بيت ، ثعالبى از قول صاحب آورده است : بديهي شعر بسيار دارد كه در مدتي بسيار دراز آن را سروده واز همهء آنها جز يك بيت از ملاحت برخوردار نيست » . « 59 » ثعالبى دربارهء اين داورى گويد : اين حكم به حقيقت بىانصافى وستم بزرگى است در حق بديهي ، زيرا شعر أو چنان كه أو گفته از حيث لفظ استوار ، واز حيث ذوق بىمايه نيست » . « 60 » ودر پى آن بعضي از اشعار أو را براي نمونه ذكر مىكند .
حقيقت اين است كه صاحب بديهي را دوست نمىداشت ، هر چند از شاگردان أو محسوب بود ؛ وشايد اين بدان سبب باشد كه بديهي أهل مجامله نبود وفن تقرّب به رؤسا را نمىدانست وآنها را به آنچه داشتند ونداشتند همانند ديگر مدّاحان وشاعران آن عصر ستايش نمىكرد . از اين رو چندان مورد رغبت أمثال صاحب نبود ، زيرا مدّاحانى كه با هر گونه سخنى موافقت دارند به رجال دولت هميشه نزديكترند از كساني كه سخن حق مىگويند وأهل ريو وريا نيستند وشاهد ما قول شخص صاحب است :
« سه تن مرا با جوابهاى خوب خويش شرمنده كردند . يكى از ايشان أبو الحسن بديهي است كه در مجلسي از ياران در أصفهان ، طبقى از أنواع ميوه آوردند ، بديهي در آن ميوهها افتاد وخوردن گرفت ودر بين آن ميوهها زردآلوى أصفهاني بود كه از لحاظ طعم ولطافت از رطب لذيذتر بود ، در ضمن گفتگو سخن بدينجا رسيد كه من گفتم زردآلوى زياد موجب بيمارى معده است ، بديهي گفت : در طبابت ميزبان جاى شگفتى نيست . » « 61 » وشخصيت بديهي از اشعارى كه ثعالبى از وى نقل كرده است به خوبى پيداست :
ز من كنت اصطفيه وللده * ر صروف تشوب حلوا بمرّ
أتمنى على الزمان محالا * أن ترى مقلتاى طلعة حرّ
« 62 »
هامش
( 58 ) . ثعالبى ، يتيمة الدهر ، ج 3 ، ص 339 .
( 59 ) . ثعالبى ، يتيمة الدهر ، ج 3 ، ص 339 .
( 60 ) . ثعالبى ، يتيمة الدهر ، ج 3 ، ص 339 .
( 61 ) . ثعالبى ، لطائف اللطف ، به كوشش عمر الأسد ، چاپ 1 ، دار المسيرة ، بيروت ، 1980 ، ص 129 .
( 62 ) . ثعالبى ، الاعجاز والايجاز ، ص 240 . وأبو العباس أحمد بن محمد الجرجاني الثقافي ( متوفى 482 ه ) شعري از بديهي در كتاب خود به نام المنتخب من كنايات الأدباء وإشارات البلغاء نقل كرده است ( چ 1 ، مطبعة السعادة ، قاهره ، 1908 ) كه دليل بر آن است كه أو براي بديهي مقام بلندى در شعر وأدب . قائل بوده است .