چنين به نظر مىرسد كه اين أحوال براي ابن هندو هنگامى پيش آمده است كه نسبت به دولت آل بويه نظر موافقى نداشته است ، چون دربارهء ايشان ابياتى هجاگونه دارد .
لنا ملك ما فيه للملك آلة * سوى أنه يدم السلام متوّج
أقيم لاصلاح الورى وهو فاسد * وكيف استواء الظّلّ والعود أعوج
« 46 » ( ما پادشاهى داريم كه هيچ يك از لوازم مملكت دارى را ندارد ، جز آنكه تاج بر سر مىنهد وبه سلام أو مىآيند ، براي اصلاح أمور مردم نصب شده ، در حالي كه فاسد است وچگونه مىتوان سايهء راست از چوب كج انتظار داشت . )
ابن هندو پسرى داشت به نام أبو اشرف عماد « 47 » كه دو سال معلم فرزندان باخرزى بود . « 48 »
أو شعر نيز مىسرود ليكن در ابداع به پايهء پدر نرسيد . ابن هندو در 420 ه در جرجان وفات يافت « 49 » ؛ نويسندهء مادهء « ابن هندو » در دائرة المعارف الاسلامية ( نسخهء انگليسى ) وفات أو را در 410 / 1019 ترجيح داده است . « 50 » وعقيدهء ما بر اين است كه نويسنده به نوشتهء كشف الظنون اعتماد كرده كه گفته است در 410 ه وفات يافت . « 51 » فيلسوف شاعر أبو الفرج بن هندو « در خانهء شخصي خود در استرآباد مدفون شد » « 52 » از اينجا معلوم مىشود كه پس از رفتن از گرگان به نيشابور به استرآباد بازگشته وبقيهء عمر را در همان جا زيسته است .
3 . أبو حاتم رازي .
أبو حاتم رازي بايد از شاگردان أبو الحسن عامري باشد . أبو حيان توحيدي دربارهء كتاب انقاذ البشر من الجبر والقدر گويد : « از أبو حاتم رازي شنيدم كه آن كتاب را نزد أبو الحسن عامري خوانده است . » « 53 » اما دربارهء شخصيت حقيقي أو چندان اطلاعى نداريم . معروف چنان است كه أحمد بن حمدان مكنّى به أبو حاتم رازي از نويسندگان اسماعيليه واز داعيان ايشان در رى بوده ودر سال 322 ه وفات يافته است . ليكن در اين تاريخ
هامش
( 46 ) . ثعالبى ، كتاب خاص الخاص ، به تصحيح محمود السمكرى ، چاپ 1 ، مطبعة السعادة ، قاهره ، 1908 ، ص 167
( 47 ) . باخرزى ، دمية القصر ، ج 2 ، ص 58 .
( 48 ) . همان ، ج 2 ، ص 68 .
( 49 ) . كتبي ، فوات الوفيات ، مجلد 3 ، ص 13 .
( 50 ) . »Ibn Hindu » , in The Encyclopaedia of Islam , Vol . 3 . p . 800.
( 51 ) . حاجى خليفه ( مصطفى بن عبد الله كاتب چلبى ) ، كشف الظنون عن أسامي الكتب والفنون ، چاپ لايپزيگ ، 1858 - 1835 ، چاپ افست ، منشورات مكتبة المثنى ، بغداد ، 1941 ، ج 2 ، ص 1762 .
( 52 ) . ذبيح الله صفا ، تاريخ أدبيات إيران ، ج 1 ، ص 302 . نويسنده به مراجعى كه زندگى ابن هندو را از آن استخراج كرده ، اشاره مىكند ، از جملهء آنها ابن اسفنديار ، تاريخ طبرستان ، ص 138 - 125 وتاريخ العلوم العقلية في الحضارة الاسلامية ، ج 1 ، چ 1 ، ص 321 ( حاشيهء كتاب ، ص 302 ) .
( 53 ) . توحيدي ، الامتاع والمؤانسة ، ج 1 ، ص 223 - 222 .