الهيكل الثّالث
72 ( 12 ) بدان كه جهات عقلي سه است : واجب وممكن وممتنع . واجب آن بود كه بود وى ضروري باشد 73 ونشايد كه نباشد ، بلكه البتّه بايد كه باشد . 74 وممتنع آن است كه نابود وى ضروري است ونشايد كه باشد بلكه البتة بايد كه نباشد 75 . وممكن آن است كه بود أو ونابود أو ضروري نباشد ، بلكه شايد كه باشد وشايد كه نباشد . وممكن را از خويشتن بود ونابود نبود ؛ زيرا كه هر چه بود وى از خود بود واجب باشد وهر چه را نابود وى از خود بود ممتنع باشد ؛ وبود ممكن از ديگرى باشد و 76 نابود وى 77 هم از ديگرى باشد ، وأو را از خود نه بود بود [ 121 / الف ] ، بلكه بود أو را سببي بايد وسبب آن باشد كه از وجود أو وجود ديگرى حاصل شود البتّه .
( 13 ) وچون كه سبب به همهء 78 اجزاء حاصل شود ، محال است كه مسبّب 79 حاصل نشود وهر آن چه 80 حكم مسبّب بر وى موقوف گردد كه با وى حاصل نشود ، و 81 حكم نيز حاصل نشود [ و ] أو را مدخلى 82 بود در سببي اين چيز ؛ أرادت 83 باد يا وقت 84 باد يا يارىكننده باد ويا قابلى باد ، ودر جمله هر چه حكم بر آن موقوف گردد آن سبب است . وچون كه 85 از 86 سبب به همهء اجزا به كل حاصل نباشد ، يا 87 بعض سبب حاصل نباشد ، حكم حاصل نباشد . وچون كه به همهء اجزا ، وهر چه أو را مدخل است در سببي ، حاصل آمد وموانع برخاست ، محال است كه 88 حكم ومسبّب 89 حاصل نشود ، بلكه البتّه [ چون ] حكم ومسبّب واجب