سومين هنگام يا دور فرهنگ سريانى دو بخش دارد نخست سريانى ناب دوم در پناه زبان وسياست خلافت عربى كه اينانند نمايندگان برجستهء آن :
1 - سوروس سهبخت درگذشتهء 667 رياضىدان منطقي كه آموزش استوار فلسفي داشته وأسقف صومعة قنسرين بوده ودر سراسر زندگى خود به دانش وفلسفه وثئولوگى يا كلام پرداخته وچندين نگارش دارد :
نخست نامهاى كه به پرتر يا دانشمند ديني بنام « اتيلاها » ى نينوايى دربارهء چند واژه « عبارت » نوشته وچهار نسخهاى از آن در دست هست .
دوم ترجمهء سريانى پارهاى از گزارش عبارت ساختهء پولس فارسي به پهلوى ( دو نسخه از آن هست ) .
سوم اشكال قياس كه پنج نسخه از آن مانده است ، 4 - نامهاى به يوناس دربارهء چند مسألهء خطابي أرسطو كه همان تفسير خطابهء أو است كه سه نسخه از آن داريم . ( جر 15 - أبونا 363 - باومشتارك 4 / 246 ) .
صومعهء قنسرين كه ياد شده است بنياد يوحنا يا افتوميا درگذشتهء 538 است كه در صومعهء سنت توماس در سلوكى درارنت كشيش بوده واز ترس ژوستينوس امپراتور روم آنجا را گذاشته وبا پيروان خود به كنار چپ فرات آمده ودر قنسرين صومعهاى بنياد نهاده وآن براي فرهنگ سريانى يوناني پايگاهى شده بود واز برجستگان آنجا كه آنها را پروين شاگردان مىخواندهاند همين سوروس سهبخت است .
2 - آثاناسيوس بلدي ( اسكى موصلى ) درگذشتهء 11 / 9 / 696 شاگرد سوروس كه در صومعة قنسرين ( عش النور ) درس خوانده ويوناني مىدانسته است . أو پيش از اينكه به دستگاه آخوندى كليسا درآيد وبطريق يعقوبيها شود به بيت تلكاو تورابدين رفته بود .
از أو است ترجمهء ايساغوجى در 5 / 644 كه چهار نسخه از آن مانده است ودر 1891 چاپ هم شده است . در نسخهء عربى منطق أرسطو در پاريس حاشيههائى از أو هست ، أو نوشتههاى منطقي بسيار دارد ( جر 6 - أبونا 365 ) .
3 - يعقوب رهاوى يا ادسى ( نزديك 633 - 708 ) دانشمند هنرمند همه چيزدان كه در قنسرين همان جايى كه سوروس سهبخت آن را مىگردانده است آموزش ديده وبراي اينكه يوناني را درست بياموزد ودر آن به ژرفى بنگرد به اسكندريه رفته بود . أو فيلسوفى است الهى ومفسر ومؤرخ وگئوگرافس ( جغرافيادان ) وگراماتيكوس ( دستور زبانشناس ) از أو است :
1 - انگيريديون كه مختصر وگزيده ايست دربارهء واژههاى الهى وفلسفي كه يك نسخه از آن مانده است .
المنطقيات للفارابي — صفحة ديباجه 15
مساهمون: أبو نصر الفارابي
صديباجه ١٥