در گنجينهها يافت مىشود پايهء ترجمهها است كه امروزه از يوناني مىكنند . عبارت وقياس پروبوس كه امروز در دست ما است نمىدانيم كه خود ترجمه است يا گزيدهاى از گزارش يوناني . درست مانند برخى از نگارشهاى فارابى همچون « ما ينبغي ان يقدم قبل تعلم الفلسفة » كه با كار الياس وآمونيوس وسومپليكيوس همانند است وأو در احصاء العلوم از نگارش منطقي ياولس فارسي بهره برده است .
پس مىتوان گفت كه چراغ دانش وفلسفهء يوناني كه روم وإيران از ميان رودان تا ورارود وهمچنين سوريا را روشن مىداشته وپرتو آن در ديرها وصومعهها وآموزشگاههاى ديني ديده مىشد هيچگاه خاموش نشد نه اينكه با بازپسين انديشندگان إسكندر خاموش شده باشد ويك باره در سدهء يازدهم در بغداد ومرو روشن شده باشد . ( خليل جر 10 ) بارى فلسفهء يوناني در زبان سريانى سه هنگام را گذارند :
نخست دنبالهء آموزشهاى آموزشگاه آتن ودور از گزارشهاى إسكندر افروديسى وآمونيوس ساكاس كه اينانند نمايندگان برجسته اين روزگار :
1 - هيبا رهبر مدرسهء إيراني رها كه در آنجا دوستش مىداشتند وبزرگش مىشمردند واز فراوانى دانش أو وى را بزرگوار ودانشمند مىخواندهاند . أو در سالهاى 435 تا 457 أسقف بوده واز ستارگان درخشندهء آموزشگاه أدس پيش از ناپديد شدن آن بوده وعبد يشوع أو را مترجم خوانده است . أو در جوانى با همكارى كومى وپروبوس ومانى همه از سدهء پنجم نگارشهائى بيرون داده وآثار تئودوردمپسست ( تئودوروس مصيصى ) مفسر وديودوروس تارسى را ترجمه كرده ، أو بود كه فلسفهء ارسطاطاليسى وآيين نستورى را درادس روايى داده ومنطق أرسطو به جز جدل را به سريانى درآورد .
ترجمهء كهن سريانى ايساغوجى هم گويا از أو باشد وشايد ترجمهء پريارميناس هم از أو باشد .
همكاران أو مانى وكومى كم شناختهاند وتنها يروبوس است كه ارزشى دارد .
( جر 12 ) .
4 - پريوس انطاكى يا پروبها يا پروبا
Probus
كه نخستين دانشمند سريانى است كه درست به فلسفه پرداخته ودر اين راه بسيار كوشيده است . أو پيرو سوريانوس بوده وپاولس فارسي پيرو أو است واز اوست ترجمهء ايساغوجى وعبارت وقياس . از عبارت أو شش نسخه در دست هست ، قياس أو همان هفت فصل نخستين آن است در همان نسخهها پس از عبارت وبا ترجمه فرانسوى به چاپ رسيده است . أو گزارشهاى إسكندر را هم مىشناخته است . ( جر 14 ، تكاچ 58 ، أبونا 114 ) .
3 - پاولس فارسي نستورى نصيبينى درگذشتهء 571 كه منطقي براي انوشيروان