آموزشگاه نصيبين نزديك به پنجاه سالى ديرتر از آن آموزشگاه در سوريا بنياد گرفته وسنت افرم درگذشتهء 375 از بزرگترين نويسندگان در زبان سريانى مايهء سرافرازى آنجا بشمار مىآمده است .
در سال 363 با دست رومانوس شهر نصيبين به ايرانيان سپرده شده بود ودر اين هنگام بود كه آموزشگاه ادسيارها بنياد گرفت وزبان يوناني را در آنجا ناگزير بودند كه فرا بگيرند وآشنايى با آن در برنامه آنجا گذارده شده بود . يكى از گردانندگان آن هيبا بود كه أو را همگان دوست مىداشتند وبزرگ مىشمردند واز فراوانى دانش وآگاهى أو وى را بزرگ ودانشمند مىخواندهاند ( أبونا 114 ) .
اگر چه منطق أرسطو وروانشناسى ومتافيزيك از روى گزارشهاى إسكندر أفروديسي در شناخت فلسفي پايهء كار بوده است ولى سريانيان جز با سازگار ساختن آنها با گرايش ديني مسيحي اين آموزشها را نمىپذيرفتند . أزين روى در اين روزگار است كه نشانههاى انديشهء وپندار ارسطوئى وتئولوگى توپلاتونيها در ژرفاى انديشهء آنان نمودار است .
از اين هنگام صد سالى مىگذرد تا سريانيان در زبان خود نوشتههاى فلسفي بيرون دهند كه هيچ با كاوشهاى تئولوژيك ونوشتههاى كلامي دستههاى ديني مانندگى وپيوندى نداشته باشد .
از نيمهء سدهء چهارم تا سدهء پنجم نشانى از ترجمهء سريانى منطق أرسطو ديده نمىشود نسخههاى خطى كه به سريانى مانده وشناخته شده ونمونهاى از اين فرهنگ پايدار يوناني وسريانى پيوستهء با هم را نماياننده است وگواهى تاريخنگاران نمىرسانند ، كه اين گونه ترجمههاى فلسفي در آموزشگاه إيراني آن سامان آغاز شده باشد . منطق أرسطو به ويژه مقولات وعبارت وقياس در برنامه آنجا گنجانده شده بود . ايساغوجى فرفوريس هم پيش درآمد منطق بشمار مىآمد نه جداى از آن .
در اين روزگار تنها روش اسكولاستيك ومدرسى بكار مىرفت وأستاذ ناگزير مىبايست متنى فلسفي وعلمي در زبان يوناني براي شاگردان برخواند وگزارش كند خواه به يوناني يا به سريانى سپس شاگردان آن را بنويسند واين گونه نوشتنها كار بايستنى آموزشگاهى به شمار مىآمد . آنان با روائي فرهنگ إيران وفرمانروايى ساسانيان كمتر به زبان يوناني مىپرداختند ، استادان ناگزير شده بودند كه در رسالههائى كه درس مىدادند دانشها را به سريانى برگردانند وبه اين زبان آنها را گزارش دهند . اگر چه در ميان سريانيان فيلسوفى يافت نمىشد ولى بسيار بودند كساني كه به فلسفه آشنائى داشتند وبدان مىپرداختند . بگفته همهء خاورشناسان كارهاى فلسفي سريانيان با ترجمه آغاز گشته بود تا اينكه رسيدند به آنجائى كه توانستند بر آن گزارش بنويسند . ترجمههاى سريانى كه امروز
المنطقيات للفارابي — صفحة ديباجه 12
مساهمون: أبو نصر الفارابي
صديباجه ١٢