نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 60

حمد مطلق از اكمل و افضل عباداتست به جهت آنكه حمد و شكر مستلزم معرفت و تعظيم حق سبحانه و تعالى است كه منعم حقيقى است و معرفت و تعظيم منعم حقيقى مستلزم ملاحظهء ذات و صفات و جلال و كبريا و عظمت و احسان و انعام و ساير صفات ثبوتيه و سلبيه اوست و مستلزم ملاحظه جهتى است كه به آن جهت مستحق حمد و شكر است [ 25 ب ] و اين ملاحظات اسراريست كه مطلوبست در عبادت بلكه روح عبادت اين معارف و ملاحظاتست و عبادت نافع آنست كه اين ملاحظات باشد و اين مقرر است كه عبادت مطلوب است از عباد چنان كه خداى تعالى فرمود « و ما خلقت الجن و الانس الا ليعبدون » پس حمد و شكر از افضل عبادات باشد و چون از افضل عبادات باشد از اكمل مطالب باشد و بجاى آوردن مستلزم رضوان خداى تعالى باشد و هر چه موجب رضوان حق تعالى باشد بلا شك از خيرات دايمه و نعمتهاى باقيه خواهد بود . مبحث چهارم در بيان فقرات اربعهء مذكوره بدان كه سيد قدس سره درين چهار فقره اشارت كرده به چهار نوع از خيرات كه حمد موجب آنست : پس در فقره اولى اشارت كرد به آن كه حق سبحانه و تعالى در مقابلهء نعمتهاى غير متناهى كه به بنده داده است حمد را قبول كرد و به آن راضى شد و عوض آن گردانيد با وجود كثرت نعمتهاى خداى تعالى كه حصر آن ممكن نيست و آسانى حمد و خفت بر زبان بلكه در حقيقت آن حمد نيز نعمتى است از نعمتهاى خداى تعالى و مقتضى حمد ديگرست و همچنين لا الى النهاية . و قبول اين حمد در مقابله نعمتها نيز نعمت ديگرست مستدعى حمد ديگر فسبحان الذى لا تحصى نعماءه و لا تحصر الاءه و اطلاق لفظ ثمن كه بمعنى عوض است بر حمد استعاره الحقيقيه است ، تشبيه كرده حمد را بعوض در حصول رضا و استعاره كرده لفظ عوض را كه ثمن است از براى حمد و در فقرهء دوم اشارت كرد به آن كه حمد دافع بلاست چنان كه خداى تعالى مى فرمايدوَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّكُمْ لَئِنْ شَكَرْتُمْ . مخفى نيست كه چون كفران نعمت موجب عقوبتست شكر نعمت دافع آن عقوبت خواهد بود پس حمد