نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 230

اين كلام كنايت است از اعراض و عدم مبالغه در طلب خلافت . يعنى چون ديدم كه قوم از حق برگشتند و باطل را اختيار كردند ايشان را به حال خود گذاشتم و اعراض كردم از مطالبه آن . و طويت عنها كشحا و در نورديدم و نهى كردم پهلوى خود را از آن خلافت . اين سخن نيز كنايت است از ترك آن خلافت و طفقت ارتاى بين ان اصول بيد جذاء او اصبر على طخية عميا و متفكر و متامل شدم در ميان آن كه حرب كنم با آنها كه حق مرا غصب كردند يا صبر كنم ، هر دو مشكل مى نمود « اما حرب به جهت آن مشكل مى نمود » كه دست من بريده بود يعنى هيچ ناصرى و معينى نداشتم و هيچ كس از قوم به من اتفاق نكردند بلكه همه نفاق كردند و در بيعت شدند مگر اندكى . پس اگر حرب مى كردم به اين حال با ايشان همه ايشان را مى بايست كشت . و اگر همه ايشان را مى كشتم خوف بود كه اسلام نماند و كلمه طيبه « لا إله الا اللّه و محمد رسول اللّه » از ميان اكثر خلق بر طرف شود و كفار مستولى گردند زيرا كه هنوز اوايل اسلام بود . و اما صبر به جهت آن مشكل مى نمود كه حق از ميان بيرون مى رفت و احوال مردم مخبط و پريشان گشت و همه در ظلمت و تاريكى و كورى ضلالت و جهالت افتادند و صبر كردن بر ابتلا و محنت چنين در غايت دشوارى است [ 87 ب ] . يهرم فيها الكبير و يشيب فيها الصغير و يكدح فيها مؤمن حتى يلقى ربه اشارتست به دشوارى صبر بر آن حالت و طول آن مدت و حاصلش آن است كه صبر كردن بر آن حالت به جهت آن مشكل است كه پير كبير السن « پير مى گردد و هر