نهج البلاغة ( فارسى ) — صفحة 158

و مخفى نيست كه كلام حضرت ع مشتمل است بر مراتب خلقت آدم زيرا كه اول اشارت كرد كه حق تعالى تربت آدم را جمع كرد از زمين درشت و نرم و خوش و شوره و بعد از آن گل كرد و بعد از آن مصور گردانيد و بعد از آن بگذاشت تا صلصال شد و بعد از آن روح در وى دميد . و در روايت آمده از حضرت رسالت پناه محمدى صلوات عليه و آله و سلم كه فرمود « ان اللّه خلق آدم من قبضة قبضها من جميع الارض فجاء بنو آدم على قدر الارض فجاء منهم الاحمر و الابيض و الاسود و بين ذلك و السهل و الحزن و الخبيث و الطيب » [ 62 آ ] يعنى بدرستى كه حق سبحانه و تعالى آفريد آدم را از مشت خاك كه بر داشت آن خاك را از همه روى زمين پس آمدند بنى آدم به قدر آن به زمين بعضى سرخ و بعضى سفيد و بعضى سياه و بعضى ميانه حال و بعضى نرم خو و لطيف طبيعت و بعضى درشت خو و كثيف جبلت و بعضى خبيث و شرير و بعضى پاكيزه و نيكوكار . و آيات و اخبار و اجماع مسلمانان دال است بر آنكه اول فرد از نوع انسانى آدم صفى است و پيش از وى از نوع انسان فرد ديگر نبود . اما روايت است از امام [ ابو ] جعفر محمد باقر ع كه فرمود « قد انقضى قبل آدم الذى هو ابونا الف الف آدم او اكثر » يعنى بدرستى كه گذشت پيش ازين آدمى كه پدر ماست هزار هزار آدم يا بيشتر . علما گفته‌اند كه صحت سند اين روايت معلوم نيست و بر تقديرى كه سند صحيح باشد احتمال دارد كه مراد از آدم امام زين العابدين ع باشد زيرا كه او را آل عبا مى خوانند . و بعضى علما گفته‌اند كه مراد از آدم حضرت سيد كاينات ص است . و بعضى گفته‌اند كه مراد از آدم امير المؤمنين ع است زيرا كه روايت است از حضرت رسالت پناه كه فرمود « كل نبى فهو آدم وقته » يعنى هر پيغمبرى آدم وقت خود است . و نيز روايت است از