ذاتى و خارج از ذات است و ذات و امور داخل در ذات قابل اثبات نيستند ، زيرا ثبوت ذات و اجزاء ذات از بديهيات اوليه است كه قابل اثبات نميباشد « 1 »
( 1058 ) خلاصهء مطلب بطور ساده و روان آن بود كه ذكر شد و مصنف كتاب ما مطالب گذشته را به صورت سه دليل بيان كرده است :
( 1059 ) ( دليل اول ) اگر حد شيىء ببرهان ثابت شود واسطه لازم است ، واسطه از دو صورت بيرون نيست ، يا ضرورى و بيّن الثبوت است و يا بايستى بدليل ثابت گردد ، اگر واسطه بيّن الثبوت باشد همان واسطه حد شيىء خواهد بود و چيزيرا كه حد پنداشته و درصدد اثبات آن هستيم خارج از ذات و عارض بر ذات است و حد شيىء نيست زيرا ذات و ذاتى بين الثبوت است و چيزى كه بين الثبوت نباشد ذاتى نيست و اگر هيچيك از واسطه و آنچه را حد مىپنداريم بين الثبوت نباشند اگر هريكى را به ديگرى ثابت كنيم دور لازم مىآيد .
فرض ديگر كه در كتاب به آن اشاره نشده آنست كه حد را بوسيلهء واسطه ، و واسطه را بوسيلهء ديگرى ثابت نمائيم و آن هم باطل است ، زيرا تسلسل خواهد بود .
بنابراين امور تصورى را به برهان نميتوان ثابت كرد ، زيرا نسبت محمولات تصورى براى موضوع ضرورى مىباشد ، بخلاف نسبت محمولات در مطالب تصديقى كه مجهول است و معلوم نيست كه ضرورى
هامش
( 1 ) شرح منطق اشارات صفحهء 44 و 297