براى توضيح اين مطالب گفته مىشود كه واسطهء در اثبات بر چهار قسم است و اقسام چهارگانه از اين قرارند .
اول آنكه واسطهء اثبات حكم با علت وجود خارجى يكى باشد ، مانند آتش كه علت واقعى وجود حرارتست و علم به وجود آتش ممكن است واسطهء اثبات وجود براى حرارت گردد ، مثل آنكه گفته شود :
در خانه آتش موجود است . و در هرجائى آتش موجود باشد حرارت وجود دارد . پس در خانه حرارت موجود است ( اين دليل لمى است زيرا واسطهء اثبات حرارت با علت ثبوت آن يكى مىباشد ) و همين واسطهء ثبوت و اثبات ممكن است معرف شيىء يعنى حرارت واقع گردد مثلا ميتوانيم بگوئيم : حرارت كيفيت و صفت آتش است و آتش بدون آن يافت نميشود و اين تعريف به رسم است .
( دوم ) واسطهء اثبات حكم گاهى از علل ماهيت شيىء است كه معرف ذاتى آن مىباشد ، مثل آنكه گفته شود : مرجان داراى صفت جسميت و نمو است و هرجسمى داراى نمو ذاتى باشد از نوع نبات است ، پس مرجان از نوع نبات است در اينجا علل ماهيتى كه جنس و فصل است واسطه ثبوت و اثبات نوع نباتيّت براى مرجان شده است و معرف ذاتى آن هم مىباشد زيرا ميتوانيم بگوئيم ، كه مرجان جسم نامى چنين و چنانى است كه در آب ميرويد ( و اين تعريف حدى و دليل لمى است )
( سوم ) ممكن است واسطه اثبات حكم ، معلول شيىء باشد مثل آنكه گفته شود در خانه گرمى موجود است و در هرجائيكه با فقدان علل ديگر حرارت موجود باشد آتش وجود داشته است ، پس در خانه
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 635
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٦٣٥