( 945 ) همچنين كل بمعنى مجموع اجزاء و كلى بمعنى همگى افراد كه سور قضيهء كليه است بواسطه حذف قيود مصرحه مشتبه ميشوند مثلا اگر گفته شود همه زنگيان سياه است اگر مقصود گوينده همهء اعضاء و كل آنها باشد دروغ است زيرا دندانشان كه عضوى از اعضاء آنان است سفيد است ، و اگر مقصود همهء افرادشان باشد راست است .
( 946 ) كل بمعنى همه افراد نيز گاهى با كل بمعنى هريك از افراد بواسطهء حذف قيد مشتبه ميگردد ، مثلا اگر بگويند كليه مردم شهر را يك قرص نان سير مىكند اگر بمعنى هريك از افراد مردم باشد قضيه راست است ، و اگر بمعنى مجموع افراد باشد دروغ است « 1 » اين گونه اشتباهاترا جزء اشتراك نيز ميتوان شمرد .
3 - ما بالقوه و ما بالفعل
( 947 ) يكى از موارد سوءاعتبار حمل مشتبه شدن محمول بالقوه با محمول بالفعل است كه بواسطهء حذف قيد و عدم تصريح ، دو قضيه به يكديگر مشتبه ميشوند ، مثلا هرگاه گفته شود : هر ساكتى سخن ميگويد ، اگر مقصود اين باشد كه در حال خاموشى بالفعل سخن ميگويد دروغ و محال است و اگر چنين اراده شده باشد كه قوهء سخن گفتن در او موجود است قضيه راست و صحيح است « 2 » .
يا آنكه ميگويند هرجسمى مشتمل بر اجزاء غيرمتناهى است اگر مقصود قابليت انقسام به اجزاء غيرمتناهى باشد قضيه صحيح است
هامش
( 1 ) شرح حكمت الاشراق ص 145 .
( 2 ) شرح حكمت الاشراق ص 140 .