( 860 ) اين قياس در جائى تشكيل مىشود كه معكوس يكى از دو مقدمه از جهت كميّت و كيفيّت صلاحيت آن را داشته باشد كه در صورتى كه با نتيجه پيوسته گردد به صورت يكى از اشكال چهارگانه درآمده و واجد شرايط آن شكل بوده باشد .
( 861 ) اين قياس از اينجهت قياس دور ناميده مىشود كه همچنان - كه نتيجه از مقدمات استنتاج ميگردد مقدمات نيز بوسيلهء اين قياس از نتيجه حاصل مىشود و اين قياس نيز در جدل به كار ميرود .
( 862 ) اينها مطالبى است كه مصنف كتاب ما و قطب الدين شيرازى در كتاب درة التاج و ديگران دربارهء اين قياس ذكر كردهاند لكن بيان آنها در اينمورد بدون سهلانگارى نيست ، زيرا تشكيل قياس دور و تركيب نتيجه با عكس هريك از دو مقدمه عين مقدمهء ديگر را در هيچ موردى نتيجه نميدهد ، بلكه نتيجه يا از جهت كميّت با مقدمهء ديگر قياس اصل اختلاف دارد و يا عكس مقدمه ديگر را نتيجه ميدهد و خود مقدمه را بهيچوجه نتيجه نميدهد زيرا نتيجه در هرشكلى كه باشد يكى از چهار قسم قضاياى محصوره است و هريك از آنها باشد يا ابدا منتج نميباشد و يا آنكه نتيجه با مقدمهء قياس بدون اختلاف نميباشد و اختلاف آنها بقرارى است كه شرح داده مىشود :
1 - در صورتى كه نتيجه موجبهء كليه باشد با معكوس هريك از دو مقدمه بهر شكلى درآيد نتيجهء جزئى خواهد بخشيد در صورتى كه هردو مقدمه كلى هستند . مثال :
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 557
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٥٥٧