نمايند و خلاصه قياس دور اثبات شيىء به نفس است زيرا مطلوب از مقدمهاى حاصل مىشود كه صحت آن مقدمه موقوف بر صحت نتيجه است .
طريق كشف مجهول منحصر در قياس و استقراء و تمثيل است
( 864 ) سابقا ذكر شد كه تركيب معلومات براى كسب مجهولات حجت يا دليل ناميده مىشود ، و نيز بيان شد كه حجت بر سه قسم است : قياس و استقراء و تمثيل ، و دليل انحصار دليل در اين سه قسم در همين نزديكى توضيح داده مىشود .
قسمت صورى منطق قواعد مربوط به هيئتهاى مختلفى است كه از تركيب معلومات براى كسب مجهولات حاصل مىشود ، و قواعد تشكيل قياس و اقسام مختلف آن توضيح داده شد و از قسمت صورى منطق ، استقراء و تمثيل باقى مانده است كه بايستى توضيح داده شود .
قياس و استقراء و تمثيل اصناف يك نوعند و اختلاف آنها ذاتى نيست
( 865 ) دليل بحسب نوع يكى بيش نيست و قياس و استقراء و تمثيل اصناف يك نوع ميباشند ، زيرا حجت گاهى باعتبارى قياس و باعتبار ديگر استقراء است مانند قياس مقسّم كه عين استقراء تام است و گاهى نوعي از تمثيل در حقيقت برهان است « 1 » و به اين جهت هريك از
هامش
( 1 ) شرح اشارات صفحه 230
- 35 -