در مثال دوم گذشته ميگوئيم : هر انسانى حساس است و هرحساسى حيوان است ، نتيجه ميدهد : هر انسانى حيوان است .
قياس عكس
( 855 ) قياس عكس يا عكس قياس به صورت قياس حملى تشكيل مىشود و در كيفيت انتاج ، نظير قياس خلف است زيرا نتيجهاش از طريق ابطال لازم نقيض مطلوب بدست مىآيد و باينجهت خواجه طوسى آن را رد قياس حملى مستقيم بخلف شمرده است .
قياس عكس چنين تشكيل مىشود كه نقيض يا ضد نتيجه و مطلوب را بجاى يكى از دو مقدمه كه متفق عليه و مسلم است قرار داده و با مقدمهء ديگر تركيب مينمايند ، نقيض يا ضد همان مقدمهء محذوفه را كه مسلم و متفق عليه است نتيجه ميدهد ، و آن محال مىباشد ، در صورتى كه هر قضيهاى كه محال باشد دروغ است .
كذب اين نتيجه از جهت تركيب و صورت قياسى و نيز بواسطهء مقدمهء ديگر اين قياس نيست زيرا صحت صورت و صدق مقدمهء ديگر مسلم است و اگر با فرض صحت صورت و صدق مقدمهء ديگر نتيجهء كاذب به عمل آيد بايستى هرقياسى كه داراى صحت تركيب و صدق مقدمات باشد نتيجهء كاذب بدهد ، بنابراين كاذب بودن نتيجه بواسطهء كذب مقدمهاى است كه نقيض مطلوب مىباشد و چون نقيض مطلوب باطل است اصل مطلوب صحيح خواهد بود .