( 722 ) شكل سوم هيچگاه نتيجهء كلى ندارد . زيرا اصغر كه در صغراى اين شكل بر اوسط حمل شده است . بر اين دلالت دارد كه اصغر فى الجمله بر اوسط صدق مىكند . و صدق محمول بر موضوع خود در سه صورت حاصل مىشود ( اول ) در جائى كه هردو مساوى در صدق باشند ( دوم ) در جائى كه محمول اعم از موضوع باشد ( سوم ) در جائى كه موضوع از محمول اعم و ( چهارم ) در موردى است كه هريك از موضوع و محمول از جهتى اعم و از جهتى اخص از ديگرى باشد .
( 2 / 722 ) مثال اول : هر انسانى ناطق است . و هرانسانى خندان است . نتيجه : بعضى ناطقها خندانند .
مثال دوم : هر انسانى حيوان است . و هرانسانى ناطق است .
نتيجه : بعضى از حيوانها ناطقند .
مثال سوم : بعضى از حيوانها انسانند . و هرحيوانى جسم است .
نتيجه : بعضى از انسانها جسمند .
مثال چهارم : بعضى از انسانها سفيدند . و هرانسانى جسم است .
نتيجه : بعضى از سفيدها جسمند .
بنابراين صدق محمول بر موضوع خود دلالت بر صدق كلى هيچ يك از دو طرف بر ديگرى ندارد و هرگاه از يك طرف كلى باشد بر آن دلالت نميكند كه از طرف ديگر هم صدق كلى حاصل است مثل آنكه هرگاه گفته شود هرانسانى حيوان است . و هرانسانى ناطق است لازم
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 491
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٤٩١