جهت مطلوب باشد هرآينه قبل از برهان تعقل شده است . بنابراين اگر تعقل آن بوسيلهء برهان حاصل گردد دور خواهد بود . و مطلوب تصديقى كه بتوسط برهان بدست مىآيد حال نسبت علاوه بر تعقّل آن موردنظر است ( 1059 ) .
و نيز تعقل حد تام عين تعقل تفصيلى محدود است در اين صورت هرگاه محدود ، اصغر . و حدّ . اكبر قرار داده شود لازم آيد محموليكه بيّن الثبوت است محتاج بواسطه باشد و چنين تصويرى باطل ( و محال ) است ( 1060 ) .
هرچيزيكه اوسط قرار داده شود اگر نسبت اكبر بسوى آن نسبت محموليت باشد و بواسطهء محموليت بر اوسط . به اصغر ( سرايت ) و تعدى كند . لازم نمىآيد كه حدّ براى اوسط باشد . و يا به اعتقاد اينكه اكبر حد ذاتى اوسط است بر آن حمل مىشود با اين احتمال نيز جايز است اوسط بر غير اصغر هم حمل گردد و مصادره بمطلوب اول خواهد بود ( 1061 ) .
حد شىء از حدّ ضدش كسب نميشود . زيرا اولويتى بر يكديگر ندارند ( 1062 ) و همهچيز ضد ندارد ( 1062 / 2 ) .
استقراء نيز افادهء حد نميكند زيرا در استقراء اشخاص ملاحظه ميشوند و آنها قابل حصر نيستند ( 1063 ) .
راه اكتساب حد تحليل و تركيب صفات شخص است . به اين طريق كه شخص را مورد توجه كامل قرار دهند و هرصفتيكه ذاتى آن نيست ساقط نمايند و معلوم كنند از كدام جنس از مقولات دهگانه
منطق نوين ( مشتمل بر اللمعات المشرقيه في الفنون المنطقيه ) ( فارسى ) — صفحة 94
مساهمون: صدر الدين محمد الشيرازي ( صدر المتألهين )
ص٩٤