در اواخر قرن هفتم رسيد و او معجم مفصل خود را به نام « الذيل و التكمله لكتابى الموصول و الصله » تأليف كرد . و آنچه كه آن دو مورخ پيشين از قلم انداخته بودند تدارك نمود . در ضمن بسيارى از مطالب تاريخى ارزشمند را چه در مغرب و چه در اندلس و نيز شمارى از اسناد تاريخى را كه گاه منحصربهفرد هستند در اثر خود بياورد . ابن عبد الملك در اواخر عصر موحدى مىزيست و پايان آن را نيز درك كرد و پس از آن حدود يك ثلث قرن ديگر زنده بود . پس از ابن عبد الملك نوبت مورخ ديگرى مىرسد به نام ابو جعفر بن الزبير متوفى به سال 708 ه و او نيز معجم ديگرى از تراجم رجال اندلس و مغرب ترتيب داد به نام ، صلة الصله ، تا مگر اين رشتهء گرانبها را هرچه كاملتر سازد ، ما در آتيه به بيان احوال اين مورخان خواهيم پرداخت .
( * * * ) ابن صاحب الصلاة ، عبد الملك بن محمد بن احمد بن محمد بن ابراهيم الباجى ، ابو مروان و ابو محمد كنيه داشت . به ابن صاحب الصلاة و صاحب تاريخ مشهور است . پيش از اين شرححال او را بيان داشتيم و از اثر ارزشمند او به نام « المن بالامامه » سخن گفتيم . در باب تاريخ وفات او اختلاف است ، آنچه از مطاوى كتابش برمىآيد معلوم مىشود كه تا اواخر قرن ششم هجرى زنده بوده است و به ظن قوى در حوالى سال 605 ه وفات كرده است . « 56 »
( * * * ) ابو محمد عبد الواحد بن على التميمى المراكشى در شهر مراكش به سال 581 ه متولد شده ، در كودكى به فاس رفته و در آنجا قرآن و نحو آموخت ، سپس در سال 603 ه به اندلس رفت و چندى در آنجا درنگ كرد و به مراكش بازگشت . تا سال 611 ه در مراكش ماند و بار ديگر رهسپار اندلس گرديد . در آنجا به خدمت برخى از واليان موحدين پيوست . در سال 613 ه رهسپار مشرق شد و چندى در مصر درنگ كرد و كتاب خود « المعجب فى تلخيص اخبار المغرب » را در آنجا نوشت .
در آنجا از تاريخ اندلس به ايجاز سخن گفته ولى تاريخ مغرب را در عصر مرابطين و موحدين با تفصيل بيشتر مىآورد . بخصوص به نگاشتن تاريخ موحدين علاقهء بيشتر
هامش
( 56 ) . رجوع كنيد به جلد سوم اين كتاب .