مرتفعى سهبار بر آن مىكوبيدند صداى آن تا مسافت نصف روز ، در روزى كه باد نمىوزيد ، شنيده مىشد . « 25 » علاوه بر طبلها پيكهايى بودند كه اوامر و نواهى فرمانده را به اطراف مىبردند . و خبر پيروزى را مىرسانيدند و در پيروزى مجالس مهم سور برپا مىشد .
از ويژگيهاى كار موحدين در لشكركشى آن بود كه علاوه بر مواجب مقرر و بخششهاى ديگر و ضيافتها و اطعامها ، به سپاهيان لباس و اسلحه مىدادند و گاهبهگاه نيز سكههاى طلا تقسيم مىنمودند . به فرماندهان و اعيان مشايخ موحدين و شيوخ عرب هريك صد دينار « 26 » و به هر سوار بيست دينار .
چنان كه گفتيم نظام قبيلگى اساس گرد آمدن لشكر موحدى بود . هر قبيله برحسب آنچه برايش معين مىكردند سوار و پياده مىداد و اينان هنگام بسيج عمومى به لشكرگاه مىپيوستند . جز اين گروه جمعى نيز به عنوان متطوعه ( داوطلب ) در لشكر شركت مىكردند . خلافت موحدى به هنگام بسيج لشكر اسب و اسلحه و نيزه و خود و زره و سپر همچنين لباس گرد مىآورد و بر طبق نظام معينى ميان سپاهيان تقسيم مىكرد .
موحدين از نيروى دريايى غافل نبودند . مخصوصا از زمانى كه بر افريقيه و اندلس مستولى شدند ، از عصر عبد المؤمن اولين خلفاى موحدين تأسيس يك ناوگان بزرگ در مدنظر ايشان بود . در اواخر عهد عبد المؤمن شمار كشتيهايشان به سيصد يا چهارصد رسيد و اين اساس نيروى دريايى موحدين بود . ناوگان موحدين چنان قدرتى يافت كه مىتوانست در مدت نه چندان درازى آن سپاه عظيم را از دريا بگذراند و به اندلس ببرد يا از اندلس به مغرب آورد يا در سواحل اندلس در آبهاى پرتغال و جنوب اندلس به پاسدارى بپردازد ، و تا آبهاى بلنسيه و جزاير شرقى را زير نفوذ خود داشته باشد .
ناوگان موحدين در نبردهاى آنان با پرتغال و در فتح مهديه و كشاكشهاى ايشان با بنى
هامش
( 25 ) . الحلل الموشيه ، ص 115 .
( 26 ) . ابن صاحب الصلاة ، المن بالامامه ص 74 الف .