خليفهء موحدى در جنگهاى بزرگ خود ، در رأس لشكرش فرماندهى را بر عهده داشت . پيش از آغاز جنگ يك شوراى جنگى تشكيل مىداد و به آراء و نظريات ديگر فرماندهان گوش فرامىداد « 24 » و پيش از همه به آنچه فرماندهان اندلسى رأى مىدادند عمل مىكرد . خليفه چون لشكر را آرايش جنگى مىداد خود در خيمهء سرخى كه بر فراز آن علم موحدى در اهتزاز بود جاى مىگرفت . گرداگرد آن خيمه را زنجيرهاى ضخيم آهنى گرفته بود . اين خيمه غالبا در ساقهء لشكر برپا مىشد و شمارى از نگهبانان كه بيشتر از بردگان يا برگزيدگان سپاه بربر بودند و نيزههاى بلند به دست داشتند ، آن را دربرمىگرفتند . هرگاه در خلال جنگ احساس مىكرد كه لشكر نيازمند يارى است ، ساقهء لشكر را به حركت درمىآورد و به جنگجويان مىپيوست . گاه نيز حادثهاى رخ مىداد و خليفه كشته مىشد ، آنسان كه ابو يعقوب يوسف در جنگ شنترين كشته شد . گاه نيز خليفه را ياراى پايدارى نمىماند و رو به گريز مىنهاد ، آنسان كه الناصر در نبرد عقاب گريخت .
از زمان خليفه المأمون عنصر ديگرى در سپاه موحدين پديد آمد و آن مزدوران مسيحى بود . المأمون به پادشاه قشتاله فرناندوى سوم پناه برد و با پرداخت بهاى گزافى او را واداشت كه افواجى از مسيحيان به يارى او گسيل دارد تا به يارى آنها از اندلس به مغرب رود و تخت خلافت را از يحيى المنتصر بستاند و هم او بود كه در مراكش كليساى عظيمى ساخت . اساس اين نيرو پانصد تن بود . مسيحيان مزدور در عصر المأمون و پسرش الرشيد در دولت موحدى نقش مهمى بازى كردند .
به كار بردن طبل و كوس از ويژگيهاى لشكر موحدين بود . چه در نيروهاى خشكى و چه در ناوگان دريايى . اين كوسها را خود متصديان و قواعد و قوانينى بود . به هنگام آغاز حركت سپاه و در وقت شروع حمله يا در هر موقعيتى كه بايد همه لشكر از آن مطلع شوند ، بر اين طبلها مىكوبيدند . طبل بزرگ دايرهشكل بود و محيط آن پانزده زراع بود از چويى سبزرنگ و لبههاى آن در زر گرفته . به هنگام حركت سپاه در مكان
هامش
( 24 ) . ابن صاحب الصلاة المن بالامامه ، برگ 41 الف .