بىآنكه بر هم پيشى گيرند يا يكى از جاى خود بيرون رود . چون زمان فرود آمدن مىرسيد هر قبيله در جاى خاص خود فرود مىآمد . غالبا لشكرگاهها را در جايى بر پاى مىكردند كه دسترسى به آذوقه و علوفه باشد . جمعى از صنعتگران و ارباب حرف نيز همراه لشكر بودند . « 23 »
سلا و رباط الفتح مركز تجمع لشكرهاى موحدى بود . چه آنهايى كه به افريقيه مىرفتند و چه آنها كه به اندلس مىرفتند . در منطقهاى واقع در شمال ميان سلا و سبته مراكزى بود از پى يكديگر براى انبار كردن آذوقه و علوفه و ديگر ما يحتاج سپاهى كه به جنگ مىرفت يا از جنگ بازمىگشت . موحدين براى رفتن به شبه جزيرهء اسپانيا از قصر مصموده يا قصر الصغير واقع در مسافتى نزديك به غرب سبته به كشتى مىنشستند و در آن سوى آب در جزيرهء طريف يا جزيرة الخضراء پهلو مىگرفتند ، البته خليفه عبد المؤمن جبل طارق را براى فرود آمدن لشكرهاى موحدى مهيا كرده بود و در آنجا دژها و انبارهايى چند احداث كرده بود .
ستون اساسى لشكر موحدين قبايل موحدى بودند و بيشتر از قبايل مصموده .
چون دامنهء نبردهاى موحدين گسترش يافت ديگر قبايل بربر پاسخگوى آن نبود . از اينرو عبد المؤمن به استمالت قبايل عرب پرداخت و از آنان جماعت كثيرى به لشكر پيوستند . ولى در بيشتر مواقع اعتماد و اتكاء به عربها خطايى فاحش بود و زيان آنها از سودشان بيشتر بود ، زيرا عربها كمتر تن به مرگ مىدادند و درصدد آن بودند كه هرچه بيشتر غنايم به چنگ آورند و در مواقع خطر نيز راه فرار در پيش مىگرفتند .
نيروهاى اندلسى هم بخشى از نيروهاى نظامى موحدين بودند . موحدين از اندلسيها براى جنگ با مسيحيان چه در پرتغال و چه در ممالك مسيحى استفاده مىكردند . سپاهيان اندلسى به دليرى و كارآزمودگى و علاقه به اسلام بر ديگر سپاهيان برترى داشتند و چون از رموز نبرد با مسيحيان آگاه بودند همواره در طليعهء سپاه موحدين مىجنگيدند و در بسيارى اوقات عامل پيروزى بودند .
هامش
( 23 ) . همانجا ص 116 .