دستگاه دولتى موحدين جز وزارت و كتابت شامل بخشهاى مهم ديگرى نيز بود .
از جمله منصب « متولى اشغال البرين » يعنى مغرب و اندلس بود . در آغاز دولت موحدى ابن منصب از اهميت خاصى برخوردار بود . مىبينيم كه در ايام المنصور بزرگترين وزيران ابو زيد بن يوجان را گاه به داشتن چنين منصبى مىستايند . « 9 » گاه يك يا چند وزير را « اصحاب الاشغال » مىنامند . « 10 » ديگر از مناصب مهم منصب وزرايى بود كه عهدهدار امور مالى بودند . اينان را « صاحب الاعمال المخزنيه » مىناميدند ، حساب دخل و خرج دولت با آنها بود . همچنين در جمعآورى اموال از عامه و هزينه آن از اختيارات وسيعى برخوردار بودند . البته اين مسئوليت بس خطير بود و چه بسا عهدهداران آن در بازخواست خلفا در مىماندند و سر خود بر باد مىدادند .
از رسوم دربار موحدى يكى آن بود كه چون خليفهء نو بر تخت مىنشست زندانيان را آزاد مىكرد و انواع مالياتها را مىبخشيد و كسانى را كه در امور مالى مورد اتهام واقع شده و ملزم به پرداخت مال تلف كرده شده بودند از شكنجه و عذاب رها مىساختند . اما متولى المجابى كارش جمعآورى باجها و خراجها و جزيهها بود . او را در شهرها و باديهها عمالى بود . بسيار مىشد كه براى وادار ساختن قبايل به پرداخت باج و خراج از نيروى سپاهى استفاده شود . متولى المستخلص ( خالصجات ؟ ) مشرف اموال خليفه و نگهدار آنها بود . همچنين او بود كه از راههاى مختلف براى خليفه تحصيل اموال مىنمود . گاه نيز صاحب الاشغال المخزنيه بر سهم خليفه يا حقوق شرعى او در غنايم و غير آن نظارت مىنمود . « 11 »
منصب صاحب الشرطه نيز از مناصب مهم ادارى بود . بخصوص در مواقع فتنه و آشوب اين اهميت بيشتر مىشد و در اين مواقع مردانى از مقامات بلند حتى از طبقهء وزرا را بر اين شغل مىگماشتند ، چنان كه در ايام الرشيد چنين كردند . « 12 » .
هامش
( 9 ) . همانجا ص 201 و 236 .
( 10 ) . همانجا ص 227 و 283 .
( 11 ) . ابن عذارى البيان المغرب ص 201 و 227 .
( 12 ) . همانجا ص 283 .