برحذر داشت مگر آنكه شرع بدان اجازت داده باشد و موكدا مقرر داشت كه حد قتل جز به اجازهء خليفه اجرا نگردد .
خلافت موحدى براى اقامهء عدل و قمع ظلم كوشش بسيار مىكرد . ديديم كه از همان آغاز ، حكام ظالم را عزل مىكرد يا به زندان مىافكند و گاه اعدام مىنمود . اين قاعده بخصوص در عصر عبد المؤمن و پسرش خليفه ابو يعقوب يوسف و نوادهاش ابو يوسف يعقوب المنصور كاملا اجرا مىشد .
وزارت در عهد موحدين دامنه گستردهترى از عهد مرابطين داشت . ديديم كه المهدى بن تومرت خود وزيرى به معنى واقعى نداشت ، بلكه اصحاب دهگانهء او به منزله وزيران او بودند و در مهام امور با اهل خمسين و گاه با اهل سبعين مجلس مشاوره تشكيل مىداد . « 5 » در عصر عبد المؤمن نخستين خلفاى موحدين بود كه منصب وزارت در دستگاه موحدين به وجود آمد . اينان يك يا چند تن از دبيران بودند كه داعيان دعوت او بودند و نامهها و تعليمات او را براى عمّال و كارگزاران او مىفرستادند . خليفه گاه يكى از فرزندان يا برادران خود را به وزارت برمىگزيد مثلا عبد المؤمن در اواخر زندگىاش وزارت خويش به پسرش السيد ابو حفص داد « 6 » و چون عبد المؤمن درگذشت و پسرش ابو يعقوب يوسف به جايش نشست ابو حفص باز هم منصب وزارت او داشت . 7 چون ابو يعقوب يوسف پس از جنگ شنترين وفات كرد و پسرش ابو يوسف يعقوب به جايش آمد ابو حفص مقام حاجبى يافت و حاجب به معنى رئيس الوزراء بود . آنگاه برادرش السيد ابو عبد الله محمد وزارت يافت . بعضى از خويشاوندان خليفه نيز به اين مقام مىرسيدند . چنان كه در ايام المستنصر و الرشيد اتفاق افتاد . البته برگزيدن وزير از ميان برادران و خويشاوندان مانع آن نبود كه از ميان قبايل موحدين كسى را بر اين شغل بگمارند . حتى وزارت در بعضى از خاندانهاى موحدين موروثى بود . چنان كه خاندان
هامش
( 5 ) . رجوع كنيد به جلد سوم .
( 6 ) . رجوع كنيد به جلد سوم .