دربارهء آن بحث كنيم . در آغاز مىگوئيم كه هيكل اساسى دولت موحدى از ابتدا بر بنيان قبيلگى استوار بود ، خواه از جنبهء مدنى و خواه از جنبهء نظامى . قبايلى كه اين هيكل را تشكيل مىدادند بيشترشان به مصموده انتساب داشتند . از آن جمله هفت قبيلهء نخستين بودند كه عنوان موحدين يافتند و اينان پيش از ديگر قبايل با مهدى بيعت كردند . اين هفت قبيله عبارت بودند از قبيلهء هرغه كه قبيلهء خود محمد بن تومرت بود .
ديگر هنتاته و مردم تينملل و جنفيسه و هزرجه و جدميوه و وريكه . به اين قبايل ملحق شدند قبيلهء كوميه كه قبيلهء عبد المؤمن بود و نيز چند قبيلهء ديگر از مصموده چون هسكوره و دكاله هيلانه و حاحه و غير آن و بيرون از مصامده قبايل زناته و تيفسرت و صنهاجه « 2 » . بعضى از اين قبايل چون هسكوره و حاحه پس از فتوحات موحدين و هنگامى كه مغلوب موحدين شدند به آنان پيوستند . اما همواره آن هفت قبيلهء نخستين در دولت موحدى از نفوذ بيشتر برخوردار بودند و مناصب مهم را در وزارت و حكومت و سردارى لشكر به عهده داشتند . عبد المؤمن براى دولت موحدى نظام تازهاى آورد كه المهدى بن تومرت پيش از آن نياورده بود . مثلا چنان كه ديديم المهدى جماعت يا اصحاب دهگانه را در رأس طوايف موحدى قرار داده بود و پس از ايشان اهل خمسين بودند و آنگاه اهل سبعين ، پس طلبهء علم و حفاظ و اهل الدار . ولى با گذشت زمان و وقوع حوادث ، بسيارى از اهل جماعت و مشايخ موحدين مردند . عبد المؤمن براى رفع اين نقيصه موحدين را به سه دسته تقسيم كرد : طبقهء اول : السابقون الاولون . اينان كسانى بودند كه براى بيعت المهدى سبقت گرفته بودند و در زمرهء اصحاب او بودند و با او در جنگها شركت جسته بودند يا پشت سرش نماز خوانده بودند و نيز در جنگ بحيره حضور داشتهاند . طبقهء دوم آن طبقه از موحدين كه از جنگ بحيره تا فتح وهران بودهاند و طبقهء سوم آنان كه از فتح وهران به بعد به موحدين پيوستهاند . و همهء اينها با وجود نگهدارى هيكل نظام قبيلگى كه از آن ياد كرديم ، وجود داشت « 3 » .
هامش
( 2 ) . رجوع كنيد به البيذق در فى اخبار المهدى بن تومرت .
( 3 ) . رجوع كنيد به الرسالة الثانيه عشر از رسائل موحدين ص 53 و 54 .