او گوستوس و تراژان و آدريانوس و ماركوس اورليوس نيز چشم ببنديم ، زيرا اين قيصرهاى بزرگ ، مسيحى نبودهاند . صلحى كه اوكتاويوس در اسپانياى رومى برقرار كرد حكم در اسپانياى عربى برقرار نمود . اگر حكم مانند اوكتاويوس صلح را بر جنگ مقدم مىداشت نه بدان سبب بود كه او جنگ و پيروزى را نمىشناخت بلكه بدان سبب بود كه مجالس شعر و خزاين كتب را بر ميدانهاى نبرد و انبارهاى اسلحه ترجيح مىداد و تاج افتخارى را كه از تأسيس يك مدرسه يا دانشگاه بر سر مىگذاشت از تاج افتخارى كه پس از پيروزى در يك نبرد خونين نصيبش مىشد ، برتر مىشمرد .
عصر اوگوستوس پس از هزار سال به صورتى نوين در اسپانيا تجديد شد . دربار قرطبه به صورت يك آكادمى عظيم علمى درآمده بود كه با گشادهدستى ثمرات افكار و انديشهها را نزد خود گرد مىآورد . مىتوانيم با اندكى تفكر از ميزان آن همه فداكاريها و تلاشها و هزينهها كه در راه تهيهء آن مجموعهء حيرتانگيز يعنى چهارصد تا ششصد هزار نسخهء خطى كه در قصر فرمانروايان اموى اندلس فراهم آمده بود آگاه شويم » .
آنگاه مودستو لافونته به تمدن و فرهنگى كه عرب در عصر حكم بدان دست يافته بود اشاره مىكند و مىگويد : « بذر آن پيش از اين در عصر عبد الرحمان الداخل كاشته شده بود و همچنان در پرتو توجه حكام آن خاندان كه همه اهل علم و ادب بودند رشد و نمو كرد و به عصر حكم رسيد و چون نوبت به اين خليفهء فرهنگپرور صلحدوست رسيد نهالى كه پيشينيان كاشته بودند بارور شد و گل و ميوه داد . » « 38 »
در باب محتويات كتابخانهء بزرگ اموى كه حكم المستنصر در قرطبه تأسيس كرده بود اختلاف است . بعضى از مورخان مىگويند چهارصد هزار مجلد بود و بعضى گويند ششصد هزار « 39 » . و در ديگر شهرهاى اندلس جز كتابخانهء بزرگ قرطبه قريب به هفتاد كتابخانهء ديگر بود « 40 » . اين ارقام براى بيان عظمت آن حركت فكرى و ادبى كه در آن عصر درخشان در قرطبه پديد آمده بود كافى است . كتابخانهء بزرگ اموى در قصر همچنان برپاى بود تا در سال 400 ه كه در اندلس فتنه افتاد و بربرها قرطبه را محاصره
هامش
( 38 ) ., ) 9881 anolecraB ( , anapsE ed lareneG airotsiH : etneufaL otsedoM . 763 - 463 . p . II . moT( 39 ) . المقرى ، نفح الطيب ، ج 1 / ص 184 .
( 40 ) .. 781 . p , niapS fo allebasI dna dnanidreF : ttocserP