منذر را به اشراف بر مدرسهء بزرگ قرطبه و استادان آن گماشت . حكم بيشتر اوقات خود را در مدينة الزهراء و در ايوانهاى فخيم و زير سايبانهاى دلچسب آن مىگذرانيد و در كنار دوستش محمد بن يوسف الحجارى كه تاريخ الاندلس و المغرب و تاريخ چند شهر ديگر را براى او نوشته بود به مطالعه و بحث در كتب مشغول بود . ديگر از دوستان او در اين مجالس شاپور فارسى بود . شاپور فارسى به دعوت او به قرطبه آمده بود . حكم او را از نديمان خاص ساخته بود . شاپور دانشمندترين مردم زمان خود بود « 32 » .
شوق جمعآورى كتب ، در عصر حكم ، منحصر به خليفه نبود . بسيارى از بزرگان كشور و دانشمندان آن نيز كتابخانههايى براى خود تأسيس كرده و كتابهاى نفيس را گردآورده بودند . حتى برخى از زنان درسخوانده نيز براى خود كتابخانه تشكيل مىدادند . يكى از اين زنان عايشه دختر احمد بن قادم بود . عايشهء بنت احمد در علم و ادب و شعر يكى از داناترين زنان عصر خود بود و كتابخانهء او يكى از غنىترين و گرانبهاترين كتابخانههاى شخصى . بازار كتابفروشان قرطبه يكى از مراكز معروف و پررونق و پررفتوآمد شهر بود . جمعآورى كتب حتى به مسيحيان و يهود نيز سرايت كرده بود . بسيارى از ايشان زبان عربى را خوب مىدانستند تا از ثمرات فكرى عرب چون شعر و ادب و فلسفه و غير آن بهرهمند شوند . يكى از آنان طبيب مشهور يهودى حسداى طبيب مخصوص حكم بود . در سايهء حمايت حكم يهوديان قرطبه كتابهايى به زبان عربى نوشتند و تأليفاتى به وجود آوردند . يكى از مشهورترين كتابخانههاى شخصى اندلس ، كتابخانهء يوسف بن اسماعيل بن نغزالهء يهودى وزير باديس امير غرناطه بود « 33 » .
در كنار اين شوق و علاقه به كتب و تحصيلات عاليه در عصر حكم تعليم و تعلم عامه نيز رايج شد و به صورت نهضت عظيمى درآمد . افراد ملت همه خواندن و نوشتن مىدانستند و اين در روزگارى بود كه در اروپا حتى بزرگان - جز روحانيان - از نعمت سواد محروم بودند . حكم شمار بسيارى مدرسه براى تعليم فقرا تأسيس كرد . اينان در آنجا مجانى سواد مىآموختند . اما مدرسهء بزرگ ( دانشگاه ) قرطبه در آن روزگار مشهورترين مدارس عالم بود . مركز آن مسجد جامع بود . در آنجا
هامش
( 32 ) .. 733 . p . III . T , anapsE ed lareneG airotsiH : etneufaL otsedoM( 33 ) . ابن بشكوال ، كتاب الصله ( قاهره ) ، ج 2 / ص 654 ، همچنين رجوع كنيد به :. 202 - 991 . p . dibi : arebiR . J