نيز حكم را چنين مىستايد : « او ( يعنى حكم ) عالم و فقيه بود و در معرفت انساب سمت پيشوايى داشت . حافظ تاريخ بود و گردآورندهء كتب . » « 27 »
از نقشى كه حكم در تأسيس كتابخانهء بزرگ اندلس به عهده گرفته بود اخبار تكاندهندهاى به ما رسيده است . اين گرايش به علم و ادب و جمع كتب از زمان امير عبد الرحمان الداخل آغاز شد و در عصر حكم به اوج خود رسيد . در عصر امير محمد بن عبد الرحمان كتابخانهء قصر خلافت بزرگترين كتابخانههاى قرطبه بود . عبد الرحمان الناصر به جمعآورى نفايس كتب از سراسر آفاق شوقى وافر داشت ، تا آنجا كه قيصر قسطنطينيه هنگامى كه سفيرانى نزد او فرستاد پيش از هر چيز دو كتاب كه از ذخاير قدما بود به او اهدا كرد : يكى كتاب ديسقوريدس در گياهان دارويى و ديگر تاريخ اوروسيوس .
چون الناصر درگذشت پسرش حكم به گردآوردن كتابخانههاى قصر و تنظيم آنها همت گماشت تا بدينگونه كار به وجود آوردن بزرگترين كتابخانههاى اندلس را آغاز كند .
حكم در باقى عمر خود در گردآوردن كتابها و تنظيم و ترتيب آنها لحظهاى فروگذار ننمود « 28 » . ابن حيان با نوعى دهشت و اعجاب مىگويد : « در اسلام خليفهاى ديده نشد كه در جمعآورى كتب و دواوين و توجه به آنها به پايهء حكم رسيده باشد . حكم خود به علم رغبت داشت و اهل علم را گرامى مىداشت و مردم را به طلب علم ترغيب مىكرد و عطايا و صلات او به فقهاى شهرهاى دوردست نيز مىرسيد » . حكم براى علماى بزرگ مسلمين در هرجا كه بودند صلههاى جزيل مىفرستاد تا اولين نسخه از تأليفات خود را براى او بفرستند . از آن جمله براى ابو الفرج اصفهانى هزار دينار زر ناب فرستاد تا يك نسخه از اغانى او را به دست آورد . او نيز پيش از آنكه در عراق كسى به اغانى دست يابد يا از روى آن بنويسد ، نسخهاى نيكو و منقح از آن را براى حكم فرستاد . ابو الفرج كه خود نسب به مروانيان مىرسانيد ، علاوه بر اغانى كتابى را كه در انساب بنى اميه نوشته بود ، براى او گسيل داشت . در اين كتاب از اسلاف او و مجد و مآثر ايشان تمجيد شده بود . حكم به پاداش اين تأليف برايش صلهاى جزيل
هامش
- حكم خود كتابى داشته تحت عنوان : « انساب الطالبيين و العلويين القادمين الى المغرب » . نفح الطيب ، ج 2 / ص 79 .
( 27 ) . اعمال الاعلام ، ص 41 .
( 28 ) .. 291 191 . p ) 8291 dirdaM ( solucsupO y senoicatresiD : arebiR . J