اكنون به بيان اوضاع اسپانيا به هنگام فتح مىپردازيم . دولت گوت مدتها پيش از اين روى در سراشيب ضعف و سقوط نهاده بود . جامعهء اسپانى به انواع شوربختيها و بينواييها دچار شده بود . ستم حكام و خونريزى در طول سالها از پايش درآورده بود . گوتها به معنى واقعى كلمه حكم يك ملت نداشتند و با ساكنان شبه جزيره آنگونه اختلاطى كه از غالب و مغلوب و حاكم و محكوم ملتى واحد پديد آورد ، حاصل نكردند . گوتها همواره احساس غلبه و سرورى داشتند . اقطاعات و اراضى وسيع در اختيار ايشان بود و حكام و فرمانروايان و اشراف از ميان ايشان برگزيده مىشدند .
تودهء عظيم ملت را طبقهء متوسط و تنگدست و زارعانى كه چون بردگان وابسته به زمين بودند تشكيل مىدادند و سروران و مالكان حق مرگ و زندگى ايشان را به خود اختصاص داده بودند . در كنار اين سروران روحانيان بودند كه آنان را نيز از سلطه و نفوذ بهرهء كافى بود . گوتها باوجود خشونتشان مردمى ديندار و مؤمن بودند ، ازاينرو كشيشان همواره ايشان را زير نفوذ معنوى خود داشتند . كشيشان توانستند كه قوانين و نظاماتى را به سود خود تنظيم كنند و نحوهء تفكر كليسا را بر ايشان تحميل نمايند . كشيشان اين نفوذ معنوى را در راه به دست آوردن منافع مادى ، چون افزودن به ضياع و عقار خويش به كار مىداشتند و با كشاورزان همانند بردگان رفتار مىكردند . ازاينرو ثروت همهء مملكت در دست گروه معدودى از طبقهء ممتاز يعنى اشراف و روحانيان گرد آمد و آنان از كليهء نعم مادى برخوردار گرديدند .
اما ملت در نهايت محروميت و بينوايى بسر مىبرد . انواع ستم و تجاوز را
هامش
- در عين حال بعضى از آنها به روايات تاريخى نزديك است . مثلا ابن اثير ، از جنگ گوتها با مقدونيه و نبرد قسطنطين بزرگ با ايشان سخن مىگويد ، سپس از سردارشان الريق ( آلاريك ) و چگونگى جنگ او با روم و از استقرار ايشان در غاليس ( يعنى گاليا ) و انتقالشان به اسپانيا حكايت مىكند . جز آنكه ابن اثير نام پادشاهانشان را با تحريف بسيار ضبط كرده است . ج 4 / ص 212 و 213 . ابن حيان پس از ذكر اصل واژهء اسپانيا گويد :
« بر اين اشبانىها كه از عجمان روم هستند امتى موسوم به بشتولقات ( واندال ) غلبه يافت .
پادشاهشان طلويش بن بيطه بود و اين واقعه بعد از ظهور مسيح بود . سپس گوتها به كشور ايشان درآمدند . » ( به نقل مقرى در نفح الطيب ج 1 / ص 69 ) . نزديكترين روايات به صحت ، روايت ابن خلدون است كه مىگويد : « گوتها ، اندلس را دويست سال پيش از اسلام پس از نبردهايى كه با لاتينها داشتند تصرف كردند و روميان را در آنجا به محاصره افكندند . سپس ميانشان پيمان آشتى بسته شد بدان شرط كه گوتها به اندلس بازگردند . » العبر ، ج 4 / ص 116 .