3
محمد بن عبد الرحمان بن حكم يكى از بهترين امراى اموى در اندلس بود و از ديگران زيركتر و هوشيارتر « 33 » . رازى گويد : « محمد را در امارتش آثار جميل بود و كارهاى شگرف و پيروزيهاى بزرگ . به مصالح مسلمانان توجه داشت و به ضبط ثغور اهتمام مىورزيد . » « 34 » محمد اميدوار بود در اصلاح امور و احداث بناها پاى به جاى پاى پدر نهد ، ولى حوادث بر خلاف آن بود كه او مىخواست . در عصر او فتنه و آشوب سراسر اندلس را فراگرفته بود و او ناچار شد سراسر فرمانروايى درازمدت خود را صرف غزوات پىدرپى و مبارزهء مستمر گرداند . همهء تلاش او آن بود كه تخت فرمانروايى بنى اميه را حفظ كند و قدرت دولت اسلامى را در اندلس از فروريختن نگهدارد و اين كارى بس دشوار بود ، ولى او با دليرى و كاردانى براين مهم دست يافت .
از يك سو لشكرهاى خود را هر تابستان به سرزمينهاى مسيحيان مىفرستاد و از ديگر سو براى گوشمال شورشگران بسيج نيرو مىكرد و از اين كارها ملول نمىشد . البته در بسيارى مواقع نيز نتيجه منفى بود . امير محمد عاشق غزو و جهاد بود . هربار فرصتى به دست مىافتاد خود سردارى لشكر را به عهده مىگرفت . پسرش منذر در اين كارهاى خطير دست راست او بود . محمد به امور سپاه و ناوگان دريايى اهتمام خاص داشت و در تقويت آن مىكوشيد و آنچه او را بدين اهتمام وامىداشت وضعى بود كه با آن دست به گريبان بود . ارقامى كه ابن حيان به نقل از معاوية بن هشام از شمار سپاهيانى كه در ايالات براى نبردهاى تابستانى آماده بود مىآورد حكايت از عظمت نيروى نظامى اندلس در آن ايام مىكند . بر مردم هريك از نواحى واجب بود كه شمار معينى سپاهى گسيل دارد و هيچ كس جز به علت و سببى آشكار نمىتوانست از شركت در آن سربرتابد ، از آن جمله ايالت البيره ( غرناطه ) 2900 ، جيان 2200 ، قبره 1800 ،
هامش
( 33 ) . ابن الاثير ، الكامل ، ج 7 / ص 414 .
( 34 ) . مخطوط كتابخانهء قرويين ، برگ 222 الف .