منصب دبيرى امير عبد الرحمان بن حكم را چند تن از دبيران مبرز بر عهده داشتند . مقدم بر همه حاجب عبد الكريم بود كه افزون بر سجاياى برتر خويش كاتبى بليغ و شاعرى توانا بود . ديگر عبد اللّه بن محمد بن امية بن ابى حوثره و محمد بن ابى سليمان الزجالى . محمد بن سليمان از بربرهاى نفزه بود . او نيز كاتبى بارع بود و به سبب حافظهء نيرومندش « اصمعى » ناميده مىشد . پسرانش پس از او در عرصهء دبيرى نامآور شدند .
از دبيران امير عبد الرحمان يكى هم اسقف گومث ( قومس ) بن انطونيا عامل اهل ذمه بود . او نيز اديبى بارع و كاتبى مقتدر بود . امير عبد الرحمان كارهاى بزرگ بر عهدهاش گذاشته بود . پس از عبد الرحمان به خدمت پسرش امير محمد درآمد « 32 » .
در عهد امير عبد الرحمان جماعتى از اجلهء فقها و قضاه در اندلس گرد آمده بودند .
بسيارى از آنان به طلب علم و جمعآورى روايات به مشرق سفر كردند . از آن جمله بودند محمد بن يوسف بن مطروح و محمد بن حارث و عبد الاعلى بن وهب و بقى بن مخلد و محمد بن وضاح و يحيى بن ابراهيم بن مدين و عيسى بن دينار و يحيى بن يحيى . بعضى از اينان در عصر پدرش حكم بن هشام نيز مشهور بودند . مقدم براين فقها از حيث مكانت و نفوذ عبد الاعلى بن وهب و يحيى بن يحيى و عبد الملك بن حبيب بودند .
يحيى بن يحيى عميد فقها و شيخ قرطبه بود . اصل او بربر و از قبيلهء مصموده بود .
در مشرق نزد مالك و ليث بن سعد و ابن وهب و جز ايشان درس خواند و پس از عيسى بن دينار متولى فتاوى شد و در همين مقام ارجمند بماند تا سال 232 كه رخت از جهان بكشيد . يحيى بن يحيى از كسانى بود كه در قيام ربض متهم شد . پس از سركوبى قيام به طليطله گريخت ، سپس امان خواست . عبد الرحمان امانش داد و به قرطبه بازگرديد . جانشين او در علم و مكانت عبد الملك بن حبيب بود . عبد الملك در زمرهء خواص امير عبد الرحمان درآمد ، چنان كه هيچ كس مقدم بر او نبود و كس در مشاورت امير به پايهء او نمىرسيد . عبد الملك افزون بر براعتش در فقه و حديث در لغت نيز برتر از همگان بود و در علوم قديمه بىهمانند و در ادب يگانه . كتابهايى در اعراب قرآن و شرح حديث و در انساب نوشته است « 33 » .
هامش
( 32 ) . رجوع كنيد به كتاب قضاة قرطبهء خشنى ، ص 111 .
( 33 ) . تاريخ ابن حيان ( مخطوط ) ، برگهاى 201 ب و 202 الف ، كتابخانهء القرويين .