و به عبد الرحمان الاوسط و عبد الرحمان دوم شهرت داشت . عبد الرحمان اول جد او عبد الرحمان الداخل بود و عبد الرحمان سوم عبد الرحمان الناصر . عبد الرحمان چون پدرش حكم اميرى دلير و بااراده بود . خود را بس فراتر مىگرفت و به عامه روى نشان نمىداد و عاشق تشريفات بود . در عهد او دربار اموى اسپانيا به چنان شكوه و جلالى رسيد كه در همهء اعصار همانندى نداشت . آريستوكراسى عربى در بديعترين مظاهر خود بود . سواركارى اندلسى به اوج اعتلاى خود رسيد ، آنچنانكه در جوامع قرون وسطى مورد تقليد قرار گرفت و سواركارى مسيحيت از فنون آن اقتباس كرد . مراسم و آداب سلطنت به طرزى باشكوه به عرصهء ظهور رسيد . مشاغل عامه نيز مورد توجه قرار گرفت و كسبه در برابر دولت احساس مسئوليت مىكردند . « احكام السوق » به عنوان منصب مستقلى در ادارهء شهرها به كار گرفته شد . رسوم خلافت از حيث تجمل و زينت و خدمه زنده شد « 29 » و براى وزارت نيز آداب و ترتيبى وضع گرديد .
روايات اسلامى حاكى است كه عبد الرحمان بن حكم در انتخاب دولتمردان خود از قدرت بصيرتى خاص بهرهمند بود . رازى مىگويد : رجال را براى عهدهدار شدن كارها به دقت برمىگزيد و مردان كافى و لايق را به وزارت مىگماشت . در عصر او جماعتى از وزرا و فقهاى بزرگ ظهور كردند . از وزراى او برخى از بزرگترين و مشهورترين مردان آن زمان بودند ، چون حاجب عبد الكريم و سردار عيسى بن شهيد و يوسف بن بخت و هاشم بن عبد العزيز و عبد الرحمان بن رستم و حسن بن عبد الغافربن ابى عبده و محمد بن السليم و محمد بن عبد السلام بن بسيل و عبد الواحد بن يزيد الاسكندرانى و جز ايشان . وزرا از روى برنامهء منظمى براى بحث و مذاكره در امور مملكت به دربار داخل مىشدند و در جايى خاص موسوم به « بيت الوزاره » مىنشستند .
مواجب وزرا در ايام او سيصد و پنجاه دينار در ماه بود « 30 » .
در مناقب اين وزيران كه در دستگاه حكومت عبد الرحمان بن حكم گرد آمده بودند سخن بسيار رفته است . در وصف آنان گفتهاند كه « ايشان گروهى از مردان بردبار و خردمند بودند كه همانندشان پيش از اين در هيچ ديارى گرد نيامده است » . از آن ميان دو تن بر ديگران برترى و تقدم داشتند و در سياست دولت او بزرگترين اثر . نخستين
هامش
( 29 ) . ابن الابار ، الحلة السيراء ، ص 61 . ابن عذارى ، البيان المغرب ، ج 2 / ص 93 .
( 30 ) . ابن القوطيه ، افتتاح الاندلس ، ص 61 و 62 . مخطوط ابن حيان ، ص 144 . مخطوط قرويين ، برگ 196 .