بار ديگر آهنگ بازگردانيدن افريقيه نمود . پس حسان بن النعمان الغسانى را در سال 73 ه « 15 » / 692 م امارت آن سامان داد و با لشكرى عظيم روانه نمود . اين لشكر بزرگترين لشكرى بود كه مسلمانان تاكنون به افريقيه فرستاده بودند .
حسان از برقه گذشت و به قصد قرطاجنه پايتخت روميان در افريقيه لشكر راند . قرطاجنه همچنان در دست روميان بود و به سبب استوارى و پيوسته بودنش به دريا و نزديكىاش به سيسيل - كه از آنجا به سرعت برايش مدد مىرسيد - مسلمانان را هواى تصرف آن در سر نيفتاده بود . حسان اين بار قرطاجنه را محاصره نمود ، سپس حملهاى جانانه كرد و بر آن مستولى شد . ولى امپراتور سپاهى به سردارى يوحنا والى آن به جنگ حسان فرستاد . ناوگان سيسيل نيز برسيد و نيرويى نيز از گوتها از سوى پادشاه اسپانيا - كه از نزديك شدن عربها به بلاد خود به وحشت افتاده بود - به يارىاش شتافت . عربها به ناچار قرطاجنه را رها كرده به قيروان بازپس نشستند ، تا برايشان مدد رسيد و بار ديگر بر قرطاجنه تاختند و روميان و گوتها را به سختى منهزم كردند . مهاجمان به كشتيهاى خود گريختند . قرطاجنه ويران و برجها و باروهايش با خاك يكسان شد . حسان پس از اين پيروزى ، راهى غرب شد و چند بار ديگر روميان و بربرها را درهم شكست و اسلام تسلط خود را در سرزمينهاى ميان برقه و اقيانوس بازيافت « 16 » .
حسان به قيروان بازگرديد تا لشكر خود را به نظم آورد . بربرها و قبايل كوهستانى پس از كشته شدن رهبرشان كسيله ، در صحارى مغرب اقصى زير پرچم زنى از قبيلهء جراوه گرد آمده بودند . اين زن كاهنه « 17 » خوانده مىشد و يارانش معتقد بودند كه جادوگرى و كهانت مىداند . مقر فرماندهى او كوهستان اوراس بود .
حسان به نبرد او رفت . كاهنه نيز با لشكر خود به دفاع بيرون آمد . جنگ در كنار رود نينى ميان دو سپاه درگرفت . مسلمانان به سختى شكست خوردند و جمع كثيرى از
هامش
( 15 ) . ابن عبد الحكم ، فتوح مصر ، ص 200 . ابن الاثير ، الكامل : سال 74 ه .
( 16 ) . ابن الاثير ، الكامل ، ج 4 / ص 143 . ياقوت الحموى ، معجم البلدان ، ذيل قرطاجنه . همچنين :. L . pahc . dibi : nobbiG .( 17 ) . ابن خلدون او را دهيا بنت ماتية بن تيفان مىنامد . العبر ، ج 6 / ص 109 . برخى مورخان اروپايى نامش را داميا نوشتهاند . رجوع كنيد به :. 12 . p . I . B , neinapS ni nedajamO red ethcihcseG : hcabhcsA