ايشان كشته شدند . حسان به برقه بازگشت و كاهنه به سوى مشرق در حركت آمد و تا قابس پيش راند و بر بسيارى از شهرها و دژها غلبه يافت و مدت پنج سال سلطهء خويش را بر قسمت اعظم افريقيه بسط داد . حسان همچنان در برقه درنگ كرد تا از سوى عبد الملك براى او مدد رسيد . سپس در سال 79 ه / 698 م بار ديگر به جانب مغرب در حركت آمد . كاهنه را براى جلوگيرى از او هيچ راهى نماند جز آنكه سراسر آن بلاد را ويران سازد . پس همهء شهرها و دژها را خراب كرد و همهء روستاها و مزارع بين راه را به آتش كشيد ، ولى هيچ يك از اينها حسان را از آهنگش بازنداشت و همچنان بيابانها و كوههاى صعب العبور زير پى درنورديد تا به اقصاى مغرب رسيد . بربرها كه از ستم كاهنه ملول شده بودند ، بسيارى از ايشان به حسان پيوستند و به يارى او برخاستند . سپاه كاهنه پراكنده شد . در كوهستان اوراس ميان او و مسلمانان جنگى درگرفت . باقى لشكرش نيز به اطراف گريختند و او خود به قتل رسيد . بربرها امان خواستند بدان شرط كه اسلام آورند و سر در فرمان آرند و با دوازده هزار مرد جنگى مسلمانان را يارى رسانند . حسان كوهستان اوراس را - پس از آنكه از پسر كاهنه پيمان فرمانبردارى گرفت - به او داد ، و چون هرگونه مقاومتى را سركوب كرد و خيال هرگونه طغيان را از سرها به در نمود به قيروان بازگرديد « 18 » .
حسان بن النعمان چندى در افريقيه درنگ كرد و به انتظام امور سپاهى و ادارى و مالى آن پرداخت . ديوانهايى تأسيس كرد و امور خراج وجزيه را در ضبط آورد و پايههاى دولت خود را در ثغور و نواحى استوارى بخشيد ، آنگاه شهر قيروان را از نو بساخت و مسجد جامعى « 19 » پىافكند . حسان تا سال 86 ه / 705 م كه سال درگذشت عبد الملك است در آن منصب بماند . چون وليد بن عبد الملك به جاى پدر
هامش
( 18 ) . ابن الاثير ، الكامل ج 4 / ص 144 . ابن خلدون ، العبر ج 6 / ص 109 . در روايت ابن خلدون تناقضى به نظر مىرسد . او جنگ نخستين حسان و فتح قرطاجنه را در سال 79 ه مىنويسد و تاريخ جنگ دوم را كه پس از پنج سال فرمانروايى او در افريقيه صورت گرفته سال 74 ضبط كرده و حال آنكه بر طبق روايت او بايد سال 84 باشد . گويا در نقل يا در چاپ تحريفى رخ داده باشد . ابن عبد الحكم كه قديمتر و موثقتر است جنگ نخستين را در سال 73 و ابن الاثير در سال 74 ضبط كردهاند ، ولى در روايت ابن عبد الحكم سال كشته شدن كاهنه نيامده است . ص 201 .
( 19 ) . ابن خلدون ، العبر ج 6 / ص 110 ؛ ابن عبد الحكم ، فتوح مصر ص 201 .