4
لازم است پيش از آنكه سخن را به پايان آوريم از عناصرى كه جامعهء اندلس را در روزگار عبد الرحمان الداخل تشكيل مىدادند نيز سخنى بگوييم ، يعنى عناصرى كه از آغاز فتح پىدرپى به اندلس داخل شدند و در آنجا استقرار يافتند و ريشه دوانيدند و هريك در جريان حوادثى كه بر آن سرزمين مىگذشت نقش خود را داشت و مىكوشيد عواطف و آرزوهاى خود را اعمال كند .
پيش از اين بهطور خلاصه گفتيم كه جامعهء اسلامى كه در شبهجزيرهء اندلس ، پس از فتح آن سرزمين به وجود آمد از سه عنصر اصلى تشكيل شده بود : عرب ، بربر و مولدين . و نيز از آن عناصرى هم كه مىكوشيدند در صفوف اين جامعهء جديد اسلامى تفرقه بيندازند سخن گفتيم .
قبايل و عشاير عرب كه در فتح اندلس شركت داشتند و در شبه جزيره مستقر بودند از آغاز تحت تأثير روحيهء قبيلگى خود قرار داشتند و هرگز نتوانستند گريبان خود را از چنگال آن به درآورند . روحيهء قبيلگى روحيهاى بود كه در جامعه عامل اشاعهء شقاق و رقابت بود و بارها سبب افروخته شدن جنگهاى داخلى گرديد ، جنگهايى كه از يك سو ميان مضريان و يمنيان درمىگرفت ، و از ديگر سو ميان اهل بلد و شاميان .
و ديديم كه در اواخر عصر واليان از اين جنگهاى داخلى بر اندلس چه گذشت و خواه و ناخواه موجب سست شدن بنيان فرمانروايى مسلمانان گرديد . نيز مشاهده كرديم كه چگونه عبد الرحمان الداخل بيشتر ايام حكومت خود را صرف مبارزه با
هامش
- بنابراين عبد الرحمان نخستين كسى است كه نهال نخل را با ديگر نهالها از شام به رصافه برده بود . الحلة السيراء ، ص 35 . ولى حقيقت اين است كه عرب هشتاد سال پيش از عبد الرحمان اندلس را فتح كرده بود و پيش از آن افريقيه را . همانطور كه پس از فتح مصر و افريقيه نخل به آن سرزمينها داخل شد آيا بهتر نيست كه بگوييم پس از فتح اندلس به آنجا نيز داخل گرديد ؟ نخستين اقدامى كه عرب در اندلس كرد تنظيم زراعت و غرس باغها بود .