بشكنس به تنهايى توانسته باشد هجوم به ساقهء لشكر عظيمى چون لشكر شارلمان را تدارك ببيند . محتمل است كه آنان براى انتقام از متجاوز خارجى در پى يافتن يارانى بودهاند . از سوى ديگر نيز غيرمعقول به نظر مىآيد كه پسران سليمان بن يقظان به تنهايى توانسته باشند اسيران را از لشكر فرانسه بازستانند ، آن هم در يك سرزمين باز ميان سرقسطه و بنبلونه و نيز نمىتوان قبول كرد كه لشكر شارلمان در چند روز معدود دوبار غافلگير شده باشد . بنابراين بايد گفت كه مسلمانان و بشكنس هردو در اين حمله در درههاى پيرنه شريك بودهاند ، زيرا بشكنس را ويرانى بنبلونه برانگيخته بود و مسلمانان نيز مىخواستند ابن الاعرابى و گروگانها را از بند برهانند « 17 » .
سپس علامهء اسپانيايى مىگويد : « پس از بررسى ديگر روايات به يك حقيقت تاريخى پىمىبريم و آن اين است كه مسلمانان در جنگ دربند شزرى همدستى داشتند و چكامهء رولان كه از سرودهاى دوران شكست اقتباس شده و از روايت لاتينى
soigeR selanA
صحيحتر است حاكى از اين واقعه است . » ما مىگوييم از بررسيهاى روايات مختلف چنين برمىآيد كه نقشهء هجوم به ساقهء لشكر شارلمان به وسيلهء مسلمانان طرح شد . در اين حمله جماعات كثيرى از بشكنس شركت داشتند و مضمون چكامهء رولان نيز كه بعدا نقل خواهيم كرد اين نتيجهگيرى را تأييد مىكند كه در اين حمله نقش اساسى و اصلى را مسلمانان داشتهاند .
در يكى از روايات لاتينى در باب همدستى مسلمانان و بشكنس در اين حمله چنين آمده است : « سپاه شارلمان از پنج هزار سوار سنگين اسلحه و همين شمار پيادگان تشكيل شده بود . ساقهء لشكر مركب از هزار سوار بود و مركبهاى بارگير نيز با آنان بود . كمينگاهها در نقاط مرتفع در راه معبد بودند . بشكنسهاى بنبلونه و مسلمانان بويژه مطروح و عيشون پسران ابن الاعرابى دست اتفاق به يكديگر داده بودند . اين پيمان ، پيمانى ضرورى بود ، زيرا مسلمانان نياز به شناسايى آن راههاى صعب و پرتگاهها و گردنهها داشتند و اين چيزى بود كه بشكنس در آن مهارت داشت . آنان نيز به توان مسلمانان در انتظامات سپاهى نياز داشتند و اين دو ، دست در دست يكديگر
هامش
( 17 ) .: yzoD ; 102 . p . I . V . dibi : ednoC ; 491 391 . p . dibi : ladiP . M . R . seton 342 . p . I . V . tsiH