با لشكر خود بازمىگردد از آنجا رفتند . سه دوست ديگر رولان نيز هلاك شدند .
رولان خود زخمهاى سخت برداشته بود و مشرف به مرگ بود ، ولى توانست پيش از مردن بار ديگر در بوق خود بدمد . شارلمان آواز بوق بشنيد و با آنكه چند منزل دور شده بود بازگرديد . شتابان بيامد و لشكر دشمن را پراكنده ساخت و جمع كثيرى را نابود كرد . فرنگان كشتگان خود را به خاك سپردند . گانلون خائن به سختترين شكنجهها مجازات شد . الده نامزد رولان چون از مرگ او خبر يافت رخت از جهان بربست . »
اين خلاصهاى است از چكامهء مشهور رولان ، و چنان كه آشكار است از وقايع حقيقى تاريخ به دور است ، ولى مواد خود را از آن وقايع و خاطرات و يادداشتها و روايات شفاهى كه ميان مردم رواج داشته و نيز چكامههاى جنگى معاصر خود اخذ كرده است .
اين چكامه در اصل نرمانى است كه نخستين بار در قرن يازدهم يعنى در حدود سه قرن بعد از آن نبرد رواج يافته . نخست در برخى داستانهاى لاتينى شكل گرفت ، سپس به صورت يك شعر حماسى بلند در چهار هزار بيت به نام چكامهء رولان
) dnaloR ed nosnahC (
تدوين گرديد و سالها يكى از بزرگترين آثار ادبى و بهترين منظومههاى جنگى بود .
حوادث اين واقعه منبع سرشارى براى بسيارى از نويسندگان و شعرا بوده مخصوصا منبعى براى داستانهاى شهسوارى و حماسى . اينگونه داستانها در ادبيات فرانسوى قرون وسطى جاى وسيعى را اشغال كردهاند « 20 » .
آنچه در اين حادثه جلبنظر مىكند اين است كه شارلمان آهنگ آن نداشت كه در انتقام از كسانى كه لشكريانش را درهم شكسته و شهسوارانش را كشته بودند شتاب ورزد . نه در تعقيب مسلمانان عجلهاى به خرج داد نه در تارومار كردن بشكنس .
دليل اين امر آن است كه شارلمان بيش از هر چيز دلمشغول اخبارى بود كه از حركت
هامش
( 20 ) . رجوع كنيد به اخبار مجموعه ، ص 112 و 114 . الكامل ، ج 6 / ص 5 و 21 . ابن خلدون ، العبر ، ج 4 / ص 124 . نيز رجوع كنيد به :ed nosnahC aL : ladiP . M . R ; 302 24 , 62 , 41 . p . V . loV : teuquoB - 141 . p , taerG eht selrahC : nikgdoH ; 512 - 171 . p , IV . paC , dnaloR . 69 59 . p . dibi : duanieR ; 251